Амин қышқылы

      СН₃СООН + Сl₂ ¦ СН₂ – СООН + НСl

                                    

сірке қышқылы           Сl

                                       хлорсірке қышқылы 

 

 

 

       СН₂ – СООН + NH₃ ¦ CH₂ – CООН + НСl

 

     Cl                                    NH₂

  хлорсірке қышқылы         аминсірке қышқылы

 

    Физикалық қасиеттері. Аминқышқылдары – суда еритін түссіз кристалл заттар, балқу температурасы 230-300°С. Көпшілік B – аминқышқылдарының дәмі тәтті болады.

 

    Химиялық қасиеттері:  Аминқышқылдарында екі түрлі функционалдық топтар болғандықтан, химиялық қасиеттерін төмендегідей жіктеп қарастырамыз:

 

H2N

COOH

                                           

                                               

                                             – R –

Қышқылдық қасиеттер (карбон қышқылдары тәрізді)

Негіздік қасиеттер                                                                                                       (аминдерге тән)

                                    

                                                 

 

 

 

 

 

1. Негіздермен әректтесуі  (қышқыл ретінде):

 

Н₂С – СООН + NаОН ¦Н₂С – СООNа + Н₂О

      

            NH₂     NH₂

 

    аминсірке қышқылы                       аминсірке қышқылының

 

                 (глицин)                          Na тұзы, Na-дің глицинаты

 

1. Қышқылдармен әрекеттесуі (негіз ретінде):

                                                                   +

                                                              O

                                                            //

Н₂С – СООН + Н⁺Cl^- ¦       H₂C – C                      Cl ^-

                                                       \

  NH₂                                 NH₃           OH

 

аминсірке қышқылы                   аминсірке қышқылының

         (глицин)                                     хлориді (тұз)

 

 

Сөйтіп аминқышқылдары екі жақты  қасиет көрсететін органикалық екідайлы қосылыстар.

2. Ортаның ( қышқыл немесе сілті) өзгеруіне байланысты аминқышқылдарының молекуласы ионданады:

 

                           O                                    O                                             O

                         //      OH^-                          //    OH^-                                  //

⁺Н₃N – CH – C                NH₃⁺ - CH - C                       H₂N - CH -  C  

                           \       H⁺                                       \     H⁺                                                 \

                             OH           R                 O^-                        R                        O^-

 

 

   қышқыл орта                     бейтарап орта                                сілтілік орта

 

   Егер амин тобы мен  карбоксил топтарының саны тең  болса, онда аминқышқылдары бейтарап  орта көрсетеді, егер біреуінің  саны көбірек болса, онда ондай  аминқышқылдарының ортасы да  фунуционалдық топтың түріне  қарай негіздік немесе қышқылдық  болады.

 

3. Аминқышқылдары өзара әрекеттесіп, пептидтер түзеді:

 

                                 R – CH – COOH + R₁ – CH – COOH ¦

                                      NH₂                                 NH₂

 

 

                          _   _   _

                                    

¦R – CH  –   C – N – CH – COOH + H₂O

   _  _  _ 

            NH₂                    R₁                           

                     пептидтік (амидтік) байланыс

Аминқышқылдары өзара әректтескенде  түзілген:

 

               О         H

                  

                С  N 

байланысы  пептидтік немесе амидтік байланыс деп аталады. Түзілген қосылысты бірінші қышқылдың тривиалдық атына –ил- жұрнағын жалғап, соңғысын сол қалпында қосып атайды.

  Түзілген затта амин және  карбоксил тобы болғандықтан, ол  екі жағынан тағы да аминқышқылдарын  қосып алады. Осындай реакция  нәтижесінде көп аминқышқылды  буындары бар молекулалар түзіледі. Олар полипептидтер деп аталады.

   Аминқышқылдарының маңызы. Аминқышқылдары адам және жануарлар организмінде белоктың құрамына кіретін тіршілік үшін аса маңызды заттар.Бұл мақсат үшін аминқышқылдарын тікелей тағамнан алады немесе организм өзі синтездейді. Осыған байланысты аминқышқылдары екі топқа бөлінеді:

1. алмасатын аминқышқылдары- адам организмінде синтезделеді. Оған: глицин, аланин, глутамин, серин, аспарагин, тирозин, аргинин, пролин жатады.
2. алмаспайтын аминқышқылдары- саны – 9. Адам организмінде синтезделмейді, жануар текті белоктары бар тағам арқылы қабылданады. Оған  - валин, лейцин, фенилаланин, изолейцин, лизин, треонин, метионин, гистидин, триптофан, цистейн жатады.

 

 

 

Белоктың  құрамына кіретін аминқышқылдарының  жалпы формуласы:

 

R – CH – COOH              NH2

 

Осы кезге  дейін белок құрамынан 20 шақты  L  - аминқышқылдары табылған. Олар тіршіліктің негізін құрайтын заттар.

 

IV. Сабақты бекіту:

      Үйге тапсырма беру:

§ 28. Аминқышқылдары.

        

V. Қорытындылау: Аминқышқылдарының құрамында қасиеттері бір-біріне қарама-қарсы екі функционалдық (амин және карбоксил) топтары бар.  Осы функционалдық топтардың орналасуына байланысты олар                    L -, B-, y  - аминқышқылдары деп бөлінеді.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сабақтың жоспары

 

  I. Сабақтың тақырыбы:   §1. Органикалық заттардың химиялық құрылыс                  теориясы.

   

 Сабақтың  мақсаты: 

1. Білімділік: Оқушыларға құрылыс теориясының негізгі ережелерімен таныстыра отырып, құрылымдық формуланың маңызын түсіндіру, мейлінше кең мағлұмат беру

                          2. Дамытушылық: «Химиялық құрылыс», және «зат қасиеттерінің оның құрылысына тәуелділігі» туралы ұғымдарды қалыптастыра дамытып, Бутлеровтың териясын дәріптеу.

        3.Тәрбиелік: Терең білім алуға ынтасын арттыру.

Сабақтың түрі: Жаңа сабақ.

          Сабақтың әдісі: Лекция , түсініктемелік конспект жазу.

          Пәнаралық,  сабақаралық байланыс: физика

              Сабақтың жабдығы: 

 1. Қ.Н. Сақариянова, М.Б. Усманова, Б.Н. Сахариева, Р.С.                          Рақышева.«Химия», оқыту әдістемесі; Алматы «Атамұра» 2005 жыл.

2.   Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова  «Химия» (қоғамдық-гуманитарлық  бағыт) Алматы «Мектеп» 2007 жыл.

3. Кожарева М.Е. «Химиядан анықтамалық  материалдар» Жоғары оқу орнына  түсуші талапкерлерге; Алматы  «Өнер» 2004 жыл.

4. №1,2,3  анықтама материал (Органикалық  заттардың құрылысы)

5.Э.Франклендтің өмірбаяны мен  портреті.

6.А.С.Купердің өмірбаяны мен  портреті.

7.А.М. Бутлеровтың өмірбаяны  мен портреті.

8. Ф.А. Кекуленің өмірбаяны мен  автопортреті.

    II. Сабақтың барысы.

      Ұйымдастыру: Оқушылармен сәлемдесу, оларды тізім бойынша түгендеу. Сабаққа дайындықтарын тексеру.

2. Үй тапсырмасын сұрау: 

1. Органикалық химия пәні нені  оқытады?

2. Органикалық заттардың саны  қанша?         

3.  Бейорганикалық заттар жөніндегі  білімді периодтық заң мен  элементтердің периодтық кестесін  бір жүйеге келтіріп қорытындылаған  кім?

III. Жаңа сабақ:  Заттардың құрылысын зерттеудегі органикалық химияның даму тарихын төмендегідей кезеңдерге бөлуге болады.

  а) органикалық заттардың  құрылыс теориясына дейінгі кезең.(ХІХ  ғ. 30-40 ж. аралығы)

  ә) заттардың химиялық құрылыс  теориясы және стереохимия туралы  теорияның дәірі (ХІХ ғ. 40-60 ж  аралығы)

  б) заттардың құрылысы туралы  электрондық және кванттық механиалық  көзқарастардың қалыптасқан кезеңі (ХІХ ғ. 60ж. Бастап бүгінгі күнге  дейін.)

1860 ж дейін зат құрылымын  түсіндіретін теория болмады.Бұл  кезде химияның дамуына ағылшын  ғалымы К.Э. Франкландтың жұмыстары  өз әсерін тигізді. Ол атомистика  идеяларына сүйене отырып, 1853 ж  «валенттілік » түсінігін енгізді.  Және неміс ғалымы А.Кекуле  органикалық қосылыстардағы көміртектің  4 валенттілігін және көміртек  атомдарының өзара тізбек құрып  байланыса алатындығын дәлелдеді.  Шотланд химигі А.Купер химиялық  қосылыстардың құрылысын қазір  қолданып жүрген сызықтар арқылы  кескндеу жүйесін ұсынды.

  А.М. Бутлеров осындай алдыңғы  қатарлы жетістіктерді өз теориясында  дұрыс пайдалана білді. 1861 ж А.М.  Бутлеров органикалық қослыстардың  құрылыс теориясына «молекулалық  құрылым» туралы жаңа мағұлмат  енгізуді ұсынып, химилық құрылыс  теориясын дамытты.

  1861 ж Қазан университетінің  профессоры  Александр Михаилович  бутлеров органикалық химияның  қарыштап дамуына жол ашқан  жаңа теорияның негізін қалады. Химиялық құрылыс теориясының  ережелерін төмендегідей тұжырымдады.

  1. Молекулада атомдар ретсіз  орналаспайды, олар өздерінің валенттілігіне  сәйкес өзара бірімен-бірі белгілі  тәртіппен байланысады.

                                 Н

                                  І                 Метан молекуласындағы атомдар  қандай                                       

                          Н – С – Н           ретпен орналасқанын валенттіліктерді

                                  І                  сызықшамен белгілей отырып көрсетеміз.

                                 Н

2.Заттардың қасиеттері молекула  құрамына қандай элементтің атомдары  және қанша мөлшерде кіргеніне  ғана байланысты емес, сол сияқты  молекуладағы атомдардың байланысу  ретіне тәуелді болады.

3.Молекула құрамындағы атомдар  мен атом топтары бір-бірінің  химиялық қасиеттеріне өзара  әсер етеді.

4.Заттың молекула құрылысынв  байланысты қасиеттерін болжауға  немесе керісінше қасиеттеріне  байланысты молекула құрылысын  анықтауға болады.

Молекуладағы атомдардың байланысу  реті көрсетілген химиялық формула  құрылымдық немесе құрылыс формуласы  деп атайды.

 Құрылыс териясының одан  әрі қарай дамуы мына төмендегі  бағыттармен сипатталады.

 а) молекуладағы атомдар кеңістікте  орналасуы;

 ә) атомдардың құрылысы ;

 б) химиялық байланыстардың  электрондық табиғаты.

IV. Сабақты бекіту:

      Үйге тапсырма беру:

§ 1.Органикалық заттардың химиялық құрылыс теориясы 5-10 беттер;      

         Пәнге  белсене қатысып сұрақтарға  тиісті жауап бергені үшін, үй  тапсырмасын дәптерге жазбаша  орындап және сыныпта айтқаны  үшін бағалап сынып журналына,  оқушы күнделігіне қою.

V. Қорытындылау: заттардың қасиеттері олардың құрылымына тәуелді болады. Хим. құр.теор. ашылуы орг.-қ химияның қарқындап дамуына ықпалын тигізді. Орг.хим. саласы- стереохимия ғылымы п.б. оның пайда болуына заттың кеңістіктегі құрылымын зерттейтін физ-хим әдістер әсерін тигізді.