Амин қышқылы

Сабақтың жоспары

 

             I. Сабақтың тақырыбы:   § 27. Аминдер.

   

 Сабақтың  мақсаты: 

1. Білімділік: Оқушыларға азотты органикалық қосылыстардың алғашқы өнімі ретінде аминдер туралы түсінік беру.
2. Дамытушылық: Молекуладағы атомдардың өзара әсерлесуін анилин мысалында тағы да қайталап, тереңдете түсуі.
3. Тәрбиелік: Аминдердің алынуына, электрондық құрылысына, негізделе халық шаруашылығындағы маңызына тоқталу.

    II. Сабақтың барысы.

      Ұйымдастыру: Оқушылармен сәлемдесу, оларды түгендеу. Сабаққа дайындықтарын тексеру.

1. Үй тапсырмасын сұрау: 1.Целлюлоза мен крахмалдың арасында қандай айырмашылықтар бар?

2. Целлюлозаның қасиеттерін айтып  беріңіздер.

3. Целлюлоза қайда қолданылады?

4. Көмірсулардың адам тіршілігіндегі  маңызы қандай?

 

III. Жаңа сабақ: Аминдер дегеніміз- аммиак (NH₃) молекуласындағы бір,екі немесе үш сутек атомдарының орнын көмірсутек радикалдары басқан өнімдер.

  

 Аминдер аммиак (NH₃) молекуласындағы сутек атомдарының орнын басқан радикалдарының санына қарай үш топқа бөлінеді:

 

Біріншілік R-NH2

Екіншілік R2                          NH                 R2

Үшіншілік R1 – N – R2                                   R3

 

              CH₃ – NH₂                       C H₃ СН₃ – N – CH₃

                метиламин NH  

C₂H₅                                   C₂ H₅

 

                                           метилэтиламин             диметилэтиламин

 

 

• NH₂ тобы – амин тобы деп аталады. Аминдерді аммиак туындысы ретінде немесе көмірсутек туындысы ретінде қарастыруға болады.

Мысалы, 

                        СН –NH₂  метиламин немесе  аминометан

 

                        СН₃ – СН – СН₃ 

 

                                   NH₂

                       Изопропиламин немесе 2- аминопропан

 

 

 

 

 

Изомериясы: Аминдерде тізбек және радикалдың орналасу изомериясы болады.

1.Көміртек тізбегі изомериясы.    H3C  H3C     C – NH2   H3C   H3C – CH – CH2 – CH3                                     NH2     H3C – CH2 – CH2 – CH2 – NH2

 

2.Амин тобының орналасуы бойынша біріншілік, екіншілік, үшіншілік деп бөлінеді.   CH3 – H2C – N – CH2 – CH3                         C4H11N H                   CH3 – N – C2H5                  CH3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                               

 

                                 

Физикалық қасиеттері: Аминдерлің жеңіл өкілдері – газ тәрізді, аммиактың иісіндей иісі бар заттар.Суда жақсы ериді. Ал молекулалық массалары ауыр өкілдері сұйық немесе қатты күйде болады. Молекулалық массаларының артуымен бірге суда ерігіштіктері кемиді.

 

 

 

 

 Химиялық қасиеттері: Көптеген химялық қасиеттері аммиакқа ұқсайды.

1. Ауада жануы:

                4CH₃ – NH₂ + 9O₂Ò4CO₂ + 10 H₂O + 2N₂

2. Суда ерігенде ерітіндісіне лакмус тамызсақ, сілтіге тән реакцияны көрсетеді. Демек, аммоний гидроксиді тәрізді орынбасқан метил аммоний гидроксиді түзілетінін көреміз.

 

 

           Н                                         H            +

           . .

СН₃ – N :  + Н⁺ ОН^-    ¦    СН₃ – N – H      OH ^–

           . . 

           Н

 H

 

 

CH₃ – NH_{2 +} H₂O ¦   [ CH₃NH₃] ⁺   OH^-

метиламин                            метиламмоний

                                                гидрооксиді

 

3. Қышқылдармен әректтесіп, тұз түзеді (бейтараптану реакциясы).

           CH₃NH₂ + HCl ¦ [CH₃NH₃]⁺ Cl ^–

    Сондықтан аминдерді органикалық негіздер деп атайды.

 

 

 

 

 

IV. Сабақты бекіту:

      Үйге тапсырма беру:

1. § 27. Аминдер. 127-128 беттер;          
2. Аминдер деп қандай заттарды айтамыз ?

Аминдердің  суда еруін және қышқылдармен әректтесуін  қалай түсіндіруге болады ? Мысал  келтіріңіздер.         

            3. Пәнге  белсене қатысып сұрақтарға  тиісті жауап бергені үшін, үй  тапсырмасын дәптерге жазбаша  орындап және сыныпта айтқаны  үшін бағалап сынып журналына,  оқушы күнделігіне қою.

 

V. Қорытындылау: Аммиак молекуласындағы сутек атомдарының орнын көмірсутек радикалдары басқан өнімдерді аминдер деп атайды. Олар: біріншілік, екіншілік, және үшіншілік болып жіктеледі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сабақтың жоспары

 

  I. Сабақтың тақырыбы:   Аминқышқылдары.

               Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: Оқушыларға аминқышқылдары, олардың түрлері, алыну әдістері, химиялық қасиеттері және маңызы туралы мейлінше кең мағлұмат беру
2. Дамытушылық: Аминқышқылдарының кейбір өкілдеріне назар аудартып, тереңдете түсу.
3. Тәрбиелік: Білім алуға ынтасын арттыру.

  II. Сабақтың барысы.

            Ұйымдастыру: Оқушылармен сәлемдесу, оларды тізім бойынша түгендеу. Сабаққа дайындықтарын тексеру.

1.    Үй тапсырмасын сұрау: 

1. Аминдер деп қандай заттарды  айтамыз ?

2. Аминдердің суда еруін және  қышқылдармен әректтесуін қалай  түсіндіруге болады. Мысал келтіріңіздер.         

3.  Не себепті аммиакқа қарағанда  метиламиннің негіздік қәсиеті басым   болады?

 4. Қандай қасиетіне байланысты органикалық негз деп аталады?

5. Анилинді алу реакциясы қалай  аталады?

III. Жаңа сабақ: Аминқышқылдары дегеніміз – молекула құрамында көмірсутек радикалымен байланысқан амин тобы – NH₂ және карбоксил тобы – СООН болатын заттар.

    Жалпы формуласы: (NH₂)_m R (СООН)_n

n, m – көбіне 1-ге немесе 2-ге тең болады.

 Аминқышқылдары  құрамындағы:

а) Функционалдық  топтардың санына қарай жіктеледі:

 

NH₂ – R – COOH;             (NH₂)₂ – R – COOH           NH₂ – R – (СООН)₂

моноаминдикарбон         диаминмонокарбон           моноаминдикарбон

     қышқылы                      қышқылы                              қышқылдары

     ә) амин тобының орналасуына  қарай жіктеледі:

 

                                    О

     y        B       L        //

Н₃С – Н₂С – НС – С

                                   \

                     NH₂      ОН                  L – аминқышқылы

 

                                  

                                   О

   y        B       L        //

Н₃С – Н₂С – НС – С

                                   \

                    NH₂        ОН                 B  – аминқышқылы

 

 

                                   О

y          B       L         //

СН₂ – СН₂ – СН – С

                                  \

                     NH₂    ОН              y   – аминқышқылы

 

 

       Біздің қарастырғанымыз  құрамында бір амин тобы –  NH₂ және бір карбоксил тобы -  CООН бар қарапайым, қаныққан қатардағы аминқышқылдар. Оларды молекула құрамындағы радикалдың сутек атомының біреуінің орнын – NH₂ амин тобы басқан карбон қышқылдары деп қарауға болады. Аминқышқылдары тарихи қалыптасқан жүйе бойынша атау үшін карбоксил тобынан кейінгі көміртектен бастап, грек әріптерімен белгілейді де, сол әріптердің көмегімен амин тобының орнын көрсетеді.

   Одан басқа табиғатта  кездесетін түрлерінің тривиалдық  атаулары да болады. Мысалы: NH₂CH₂ – COOH – глицин қышқылы  (аминсірке қышқылы) (11- кесте)

 

Амин қышқылдарының кейбір өкілдері

 

Қышқылдардың аты	Формуласы
Аминсірке Аминпропион Аминмай Аминвалериан Аминкапрон Аминэнант	H2N – CH2 – COOH   H2N  – CH2  – CH2 – COOH   H2N – CH2  - CH2 – CH2 – COOH   H2N – CH2 – CH2 – CH2  - CH2 - COOH    H2N – CH2 – CH2 – CH2 – CH2 – CH2 – COOH   H2N – CH2 – CH2 – CH2 –CH2 – CH2 – CH2 – COOH

 

 Бұларда класс ішінде изомерияның  екі түрі: көміртек тізбегі және  функционалдық топ орынына байланысты  изомериясы болады.Осыған қоса  класаралық изомерлер де түзеді.Оның  өзі радикалдардың орналасуына  қарай түрленеді.Мысалы:

 а) көміртек тізбегі изомері:

                        б        y    B        L

                       Н₃С – Н₂С – СН – CН₂ – СООН     B – аминвалериан қышқылы

                                                         

                                            NH₂ 

                                                 

 

 

                                                                                        NH₂

                                                                           y      B    L

B амин - B – метилмай қышқылы                      H₃C – C – CH₂ - COOH

 

                                                                                          CH₃

 

 

 

ә) орынбасушылар орнына байланысты изомер:

   y      B       L

               Н₃С – СН – СН - СООН

 

                                                          NH₂     CH₃

B – амин – L – метилмаймай қышқылы

 

б) класс аралық изомер:

  

  B – аминпропион қышқылының                           О

    метил эфирі                                           B    L         //

                                                         Н₃С – СН – С

                 \

                ОСН₃

 

                       О

                                                                    //

Н₂С - С

                \

                                                     NH₂     ОС₂Н₅

 

Аминсірке қышқылының этил эфирі

 

 

 

 

 

Аминқышқылдарын алу.

    Практикада аминқышқылдарын  көбіне белоктарды гидролиздеу  арқылы алады, ал қоспадан бөліп  алу үшін хромотаграфия әдісі  қолданылады. Синтездік алыну  әдісі органикалық заттар арасындағы  генетикалық байланысқа негізделген: