Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктері

 

 

ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ГУМАНИТАРЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ

 

 

 

 

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС

Пәні: «Психология»

Тақырыбы: «Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктері»

                                      

                                  

 

                           

 

 

                                                           Кырыкпаева Салтанат

                                                            0105000 «Бастауыш білім беру»

                                                            0105013 «Бастауыш білім беру мұғалімі»

                                                            Курс  ІІІ

                                                            Оқу түрі: сырттай 

                                                            Ғылыми жетекшісі:

                                                            Омаржан  Ғ.Ж.

 

 

Өскемен қаласы, 2014 ж.

 

Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................3

1. Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктері ғылыми-теориялық әдебиеттерде қарастырылуы............................................................5

1.1. Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктері.........7

1.2.Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктерін дамыту.10

1.3. Бастауыш сынып оқушыларының  жағымды мінез-құлықтарын дамыту. .17

2. Бастауыш сынып оқушыларын  оқытуда белсенді әдістерді қолдануды  эксперименталды  зерттеу........................................................................................23

2.1.  Эксперименталды зерттеу  мақсаты, болжамы, әдістемелері ......................23

Қорытынды................................................................................................................31

Пайдаланылған әдебиеттер......................................................................................33

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

Қазақстан  Республикасының  «Білім  туралы» Заңында  «Білім  беру  жүйелерінің  басты  міндеті – ұлттық  және  жалпы  адамзаттық  құндылықтар, ғылым  мен  практика  жетістіктері  негізінде  жеке  адамды  қалыптастыруға  және  кәсіби  шыңдауға  бағытталған  білім  алу  үшін  қажетті  жағдайлар  жасау, оқытудың  жаңа  технологияларын  енгізу, білім  беруді шыңдау кез – келген дағдарыстан   шығу» делінген. Бұл  міндеттерді  шешу  үшін  мектеп  ұжымының, әр  мұғалімнің  ізденісі  арқылы  барлық  жаңалықтар  мен  қайта  құру, өзгерістерге  батыл  жол  ашарлық  жаңа  тәжірибеге, жаңа  қарым-қатынасты  өтеу  қажеттігі  туындайды. Сондықтан  да  әр  мектеп  ұжымы  өз  іс-әрекетінде  қажетті  өзгерістерді,  әртүрлі  тәжірибелер  жөніндегі  мағұлматтарды, жаңа  әдіс-тәсілдерді  дер  кезінде  қабылдап, дұрыс  пайдалана  білуі  керек. Еліміздің  экономикалық, саяси-мәдени  дамуына  үлес  қосатын, әлеуметтік  өркениетке  көтерілетін, парасатты, денсаулығы  мықты  азаматын  тәрбиелеу – ұстаздар  қауымының, мектеп  ұжымының  бүгінгі  таңдағы  мерейлі  міндеті.Оқу іс-әрекеттің дамуы  үшін  оқушы  бойында  міндетті  түрде  талаптың  болуы  шарт.  Талап,  құлшыныс  болмаған  жерде оқу іс-әрекеті  дами  алмайды.  Талап  әдетте  көру  және  есту  анализаторларынан,  сондай – ақ  нерв  жүйелерінің  типологиялық  қасиеттерінен  құралады.  1- 2-ші  сигнал  жүйелерінің  арақатынастары  мен  даму  деңгейін де  талапқа  жатқызуға  болады.  1- ші  сигналдық  жүйеге -  түйсік,  қабылдау,  елес,  ал  2- ге  шындықтың  ұғым  болып  қалыптасуы  жатады.Психологтардың  пайымдауынша,  іс-әрекетсіз ұстаз  болғанымен іс-әрекетсіз  шәкірт  болмайтын  тәрізді.  Бұл  пікірді  орыстың  заңғар  жазушысы,  ойшыл  Л.Толстойдың  мына  даналық  сөзі  де  тереңдете  түскендей.  Ол  барлық  мүмкіндіктер  балалардың  бойында,  деп  жазған.  Сол  үшін  ашылмай  бұйығы  жатқан  мол  мүмкіндіктерді  дер  кезінде  ашып,  дұрыс  жолға  бағыттай  білу  керек. Сайып  келгенде,  бұл  бәрімізден  де  аса  үлкен  жауапкершілікті,  сезімталдылықты,  ыждағаттылықты  талап  етері  сөзсіз.

        Оқу  іс-әрекетімен мінез-құлық  арасындағы  өзара  байланысты  ескеру  де  өте  маңызды.  Сондықтан  ең  бастысы  оқу іс-әрекеті  жоғары  болуы  үшін  ақыл – ой  деңгейі  де  биік  болуға  тиісті. Бала  интеллектуалдылығы  биіктеген  сайын  мінез-құлықтың дамуы да жоғарылай  түспек.Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлқын қалыптастыруда сыныптан тыс жұмыстардың маңызы зор. Бұл мәселе педагогикалық және психологиялық  әдебиеттерде қарастырылған. Олар сыныптан тыс жұмыс мектептегі бай рухани өмірді қалыптастыруға, оқу  пәндері бойынша білімдерін  тереңдетуге, оны іс жүзінде қолдануға, оқу пәндерінің тәрбиелік мүмкіндіктерін толық пайдалануға, дүниеге ғылыми көзқарасын  және оқу пәндеріне  танымдық қызығуын қалыптастырып, дамытады.Адам әрекетінің барлығы бір мақсатқа, бір мүддеге саналы түрде бағытталып отыратыны анық. Еңбек ерекетінде немесе оқу әрекетінде болсын адам алдына бір мақсат қойып содан бір нәтиже шығаруға ұмтылады.Осындай мақсаттардың бірінде адамның оқу іс - әрекетін алуға болады. Оқу іс - әрекеті барысында адамның жеке дара қасиеті жетекші орынға ие. Соның ішінде адамның күрделі жеке даралығы – мінез – құлығы.Мінез – құлық қазіргі таңда өзекті тақырыптардың бірі. Оқу іс - әрекеті барысында жеке тұлғаның маңызды психологиялық сапаларының бірі ретінде, мінез – құлықты қалыптастыру жолдарын анықтау мақсатымен ғалымдардың теорияларымен байланыстырып, зерттеу нәтижесін көрсету көзделіп отыр.Бастауыш сынып оқушыларында оқу – тәрбие процесін ұйымдастыруда мінез бітістерінің комплекстері өз әсерін тигізеді. Сол себепті, мінез – құлық ережелерін оларға тән моральдық нормаларды игеру оқу іс - әрекетін жеңілдетеді.

Зерттеу мақсаты - бастауыш сынып оқушылырының мінез – құлқының қалыптасуын ерекшелігін зерттеу.

Зерттеу нысаны -  бастауыш сынып оқушыларының оқу іс - әрекеті.

Зерттеу жұмысының болжамы - оқу іс - әрекеті барысында мінез – құлықты қалыптастыратын негізгі шарттарды анықтай отырып, эксперименттік зерттеулерді ұйымдастыру нәтижесінде бастауыш сынып оқушыларының оқу іс - әрекетіндегі мінез – құлықтарының қалыптасуы туралы мәлімет алуға болады. Егер де бастауыш сынып мұғалімдері баланың мінезін күнделікті бақылауға алып отырса, оқу үрдісінде мінезді қалыптастыру мақсатталса, оқушылардың мінез-құлқында кездесетін қиындықтар болмас еді.

Зерттеу міндеттері:

- Зерттеу тақырыбының  теориялық негізін талдау.

- Зерттеу мәселесінің  практикалық маңызын негіздеу.

- Оқу іс - әрекетінде мінез  – құлықтың калыптасуын анықтау.

-  Оқушылардың мінез  – құлқын оқу іс - әрекетінде  қалыптастыру.

- Зерттеу жұмысының нәтижелерін  сараптау.

       Зеттеу әдістері - ғылыми еңбектерге теориялық талдау жасау әдісі, психодиагностикалық әдістемелер, бақылау әдісі, эксперимент әдісі, зерттеу нәтижелерін өңдеу және талдау әдісі.

   Зерттеу базасы

    құрылымы - кіріспе, екі тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

      

 

 

 

 

 

 

 

1. Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктерінің ғылыми-теориялық әдебиеттерде қарастырылуы

1.1. Бастауыш сынып оқушыларының  мінез-құлық ерекшеліктері

Мінез- құлық -  адамның  тұрақты  психикалық  ерекшеліктерінің  жиынтығы .  Мінез-құлық  тірі  организмнің   барлығына  ортақ қасиет. Оның  басты  белгісі-  тіршілік  иесінің  қимыл- қозғалысының  түрлі  деңгейдегі  көріністері.  Адам  бойындағы  мінез-құлықтың  бастапқы  көрінісі- қылық. Мұнда  әр  адамның  өмірлік  бет  алысы, бағыт- бағдары, талғам- сенімі, көзқарасы, мақсат- мұраты  көрініс  береді. Адам  өзін-өзі  бақылау  жасау  арқылы  мінезіндегі  мінін  түзеуге, жағымсыз әрекет  пен  қылықтардан  өзін  тиып  ұстауға  мүмкіндік  алады. Мінез-құлық  адамның  өзіне, айналасындағы  басқа  адамдарға  қарым- қатынасынан,  жүктелген  істі  қалай  орындайтынынан  көрінеді. Бұл  оның  бүкіл  тыныс- тіршілігіне  әсер  етіп,  сыртқы ортамен  байланыс  жасауын  қамтамасыз  етеді. Адамның белгілі сипаты мен сапасын қалыптастырудағы тәрбиешілердің мақсат тәрбиесі белгілі бір жас мөлшеріндегі топқа бағытталған, осы арқылы сол топта тәрбиенің мүмкіндіктері мен міндеттері, әдістемелері қолданылады. Адам өмірінің мектепке дейінгі кезіңде, есейген шақ кезендеріндегі, жасөспірім шақта, әлеуметтік ортада, мектепте қалыптасқан мінез-құлқы ерекшеленеді.Жас мөлшерінің психологиясы курсында оқылатын жоғарыда айтылған жас мөлшерлік топтардың әрқайсысының сипаттамасын бұл тұста нақтылап карастырмай-ақ, педагогтың әрбір жас мөлшері тобымен жүргізетін оку-тәрбие жұмысында ескерілуі тиісті кейбір тәрбие ерекшеліктеріне тоқталамыз.Жастарды өмірге және ұжымдық еңбекке тәрбиелеудің, әрбір жас адамның жеке тұлғасының өмірлік бағыт-бағдарын аныктайтын дүниетанымын қалыптастырудың қоғам алдыңдағы зор міндеттері мектепке жүктелген. Тәрбие, шын мәніңде, жеке тұлғаның дамуы мен жалпы қоғамның негізгі мақсаты болып табылады және ол қоғамның әрбір мүшесінің жан-жақты дамуына жағдай жасауға бағытталтан.Белгілі бір жастағы балалардың жас мөлшері дегеңце олардың көпшілігіне тән ерекшеліктер мен сипаттарды айтамыз. Бұл ерекшеліктерді педагогикалық процесте ескеру қажет және соған сәйхес оқыту, тәрбие берудің тиісті түрін, әдістемесін және тәсілін пайдалану керек.Бастауыш сынып жасындағы баланын салмағы бір жылда 2-2,7 кг өседі. 6 жастан 12 жаска дейінгі аралықта бала денесінің салмағы екі есе артып, 18 килограммнан 36 килограмға дейін артады. Осы жаста бала миының көлемі де ұлғаяды, яғни, ол 5 жаста үлкен адам миының 90 пайызындай болса, 10 жаста 95 пайызына тең болады.

Жүйке жүйесінін жетілуі де жалғасады. Жүйке жасаушалары арасында жаңа байланыстар түзіліп, мидың жарты шарында икемділік күшейеді.7-8 жаста жарты шарды жалғап тұрған нерв талшықгары жетіле түседі және олардың өзара қарым-қатынасының арта түсуін қамтамасыз етеді. Жүйке жүйесіндегі бұл өзгешеліктер баланың ақыл-ойы дамуының келесі кезеңінің ірге тасы қалануына негіз болады.Баланың білім алудағы іс-әрекеті де, бұған дейінгі барлық іс-әрекеттер (манипулияцилық, пәңдік, ойын арқылы) сияқгы, оған ену тәжірибесі арқылы бірте-бірте дамиды.Білім алу іс-әрекеті окушы баланың өзіне бағытталған іс-әрекеттен тұрады. Бала тек білім алуды ғана емес, сонымен бірге оны қалай меңгеруді де үйренеді. Жазу, есептеу, оқу және тағы баскдларына үйрену арқылы бала өзін – өзі өзгертуге қарай бағыттай алады, яғни, ол іс-әрекеттік және ақыл-ойлық қажетті әдістерді (оны қоршап тұрған мәдениетке тән) меңгереді. Рефлексиялы түрде, яғни, өз санасы арқылы өзінің психологиялық күйіне ой жұгіртіп, ол өзін бүрынғы және бүгінгі қалпымен салыстыра алады. Өзіндік өзгерістері өз бойындағы жетістіктері арқылы қадағаланады және айқындалады.Білім алу іс-әрекетіндегі баланың маңызды әрекеті – бұл онын өз-өзіне деген рефлекциясы, жаңа жетістіктерін және болған өзгерістерді қадағалай алуы. «Бұған дейін қолымнан келмеді — енді келеді» , «Бұған дейін жасай алмадым — енді жасаймын», «Бұрын қандай боддым – қазір қандаймын», – міне, бұлар қол жеткізілгендер мен өзгерістердің терең рефлекциясы қорытындысына берілген негізгі бағалар. Баланың өзін-өзі үшін өзгеріс мәні және осы өзгерістерді өзі үшін жүзеге асыратын субъекті бола алуы өте маңызды. Егер бала өзінің өрлеуіндегі оқу іс-әрекетінің, өзін-өзі дамытудың жетілген түрінің рефлекциясынан қанағат алса, демек, бала оқу іс-әрекетіне психологиялық жағьшан толықтай кірісті деген сөз.Бала мектеп табалдырығын аттағаннан кейін, оның әлеуметтік жағдайы өзгереді, бірақ ішкі әлемі, психологиясы әлі мектепке дейінгі калыпта болады. Баланың ең негізгі іс-әрекеті әлі де ойын, сурет салу, ойыншықтарды құрастыру болып қала береді. Оку іс-әрекеті әлі де дамуды кажет ететін деңгейде болады. Оқу іс-әрекетіндегі, тәртіп сақтаудағы қажетті іс-әрекетке еріктілік беру алғашкы кездерде ғана мүмкін болады, бұл кезде балаға жақын арада істелінуі тиіс мақсаттар және оның күш салуын қажет ететін тапсырмалардың мөлшерінің аздығы түсінікті болады. Оқу іс-әрекетіне ерікті түрде назар аударту ол балаға жеңіл тиеді.Мектеп табалдырығын аттаған сәттен бастап, баланың алдына оқу іс-әрекетінің шарттарын қойса, бұл баланың шын мәнінде оку іс-әрекетіне тез араласып кетуіне (бұл жағдайда ол білімді алуға қалыптасқан) себеп болады немесе өзінің шамасы келмейтін оқу тапсырмаларының алдында сасқалақтап, бірте-бірте өзіне деген сенімін жоғалтады, мектепті және оқуды ұнатпаушылық сезімін оятып, бұл тіпті баланың бойындағы әдетке айналады. Тәжірибеде бұл екі вариант та типтік болып табылады: білім алуға дайын тұрған балалардың саны да, бұл жағдаймен оқуға шамасы жетпейтін балалардың саны да өте жоғары.Оқу іс-әрекетінің жағдайында балаға оның ойын емес екендігін түсіндіруге тырысу керек, сонда ғана ол оқуға ат үстілікпен емес, ынтамен, шьш көңілмен назар аударып, өзін-өзі шынайы өзгертуге үйренеді. Балалар ойынға құрылған тапсырмалар мен оку тапсырмаларын айыра біліп, оқу тапсырмаларына құлқы болса да, болмаса да оны қалайда орындауы керектігін білуте үйренуі керек. Әрине, ойын баланың белсенді өмірінің аясынан шығып калмауы тиіс. Балаға оның енді «үлкен» екендігін, кішкентай балалар сияқгы ойьшшықгармен ойнап отыру ұят деген сияқгы сөздерді айтуға болмайды. Ойын тек қана балалықтың ғана іс-әрекеті емес, ол барлық жастағы адамдардың бос уақыттарында айналасып, көңіл көтеретін құралы. Әдетте бала адамдардың әлеуметтік қарым-қатынасы жүйесіндегі өзінің жаңа орнында ойынның мәнін бірте-бірте түсіне бастайды әрі ойнағанда да аса бір қүштарлықпен ойнайтын болады. Ойнай жүріп бала өзіне аса маңызды әлеуметтік дағды калыптастырады. «Балалар қоғамының» рөлі мен ережелері үлкендер қоғамының қалыптасқан ережелері туралы білуіне мүмкіндік жасайды. Ойын үстінде ынтымактастық пен бәсекелестік сезімі қалыптасады. Ал әділеттшік пен әділетсіздікке көз жеткізу, теңдік, лидерлік, бағыныштьшық, адалдық, саткьіндық әрекеттері баланың бойындағы жеке тұлғалық қасиеттерді қалыптастырады.Баланың дұрыс психикасының ерекшелігі — танып-білуге деген белсенділігі. Баланың құштарлығы өзін қоршаған әлемді тануға және осы әлемнің құрылысын өзінше бейнелеуге бағытталған. Бала ойнай жүріп тәжірибеден өтеді, себеп-салдарлық байланыстар мен тәуелділіктің себебін ашуға тырысады. Ол мысалы, қандай заттардың суға батып кететінін, қандай заттардың калқып жүретінін біле алатын болады. Бала ой-қабілеті жағынан неғұрлым белсенді болса, ол соғұрлым сұрақгы көп қояды және әр түрлі сұрақтар қоятын болады. Баланы бәрі қызықтыруы мүмкін: Мұхиттың терендігі қандай? Су астындағы жәндіктер калай тыныс алады? Жер шарының көлемі неше мың километр болады? Бала білуге ұмтылады, ал сол білімді игеруі «Неге?», «Қалай?», «Неліктен?», деген сұрақгар арқылы игеріледі. Ол білімге сүйенге, жағдайды бағамдауға және өз сұрағына жауап табудың жолын іздеуге тырысуға мәжбүр болады. Кейбір мәселелер туа қалған жағдайда бала оны өзі шешуте тырысады, әрине, ол оны тек ойша ғана шеше алады. Бала болып жаткдн жағдайды бағамдайды және оған өзі ойша аралаып, іс-әрекет жасайды. Сол жағдайды шешу үшін образдармен іштей әрекеттесуден туындаған ой-көрнекі образды деп аталады. Образды ойлау — бастауыш сынып жасындағы баланың негізгі ойлау түрі болып табылады.

Мектепте оқыта бастағанда баланың ойлау жүйесі өзінің эгоцентризмімен, белгілі бір мәселелерді дұрыс шешуге қажет болатын білімінің жоқтығынан ойлау үрдісінің ерекше болуымен назар аудартады. Мысалы, бала өзінің білімдік тәжірибесінде заттардың ұзындығы, көлемі, салмағы сияқты ерекшеліктерін онша түсіне бермейді.Білімінде жүйеліліктің жоқгығынан, түсніктерінің жеткілікті түрде даму дәрежесіне жетпегендігінен ойлау жүйесінде көріністі тек қана қабылдау логикасы басым болады. Мысалы, судың, құмның, пластилиннің және т.б. бірдей мөлшерін ыдысқа салғанда, ол заттардың сол ыдыстың қалыбын алғанын көріп тұрып, бірақ оны бағамдау баланын қабілеті жетпейді. Балалар ол заттардың әрқайсысының өзгерісін көрген сәтіндегі әр жағдайға тәуелділікте болады. Алайда бала төменгі сыныптардың өзінде-ақ кейбір деректерді салыстыра алатын, оларды біртұтас кескінде көре алатын, тіпті өз деңгейіңде тікелей көздерден алыс жатқан абстрактылы білім қалыптастыруға қабілеті жететін дәрежеде болады.Бала қоршаған ортаны зерттеуге бағытталған танымдық белсеңділігімен өзі зерттей бастаған объектісінен ұзақ уақыт бойы назарын алмайды, бұл әрекеті ол оған қызықсыз болып қалғанға дейін жалғаса береді. Егер 6-7 жастағы бала өзі үшін аса маңызды ойъш ойнап жатса, ол одан екі немесе үш сағат бойы бас алмауы мүмкін. Сондай-ақ ол өнімді жұмыс жасауда да, мысалы, сурет салуға, ойыншықтарды құрастыруға, өзіне қажетті әлденелерді жасауға да осындай ынтамен кірісе алады. Балалар назарының бір нәрсеге ұзақ қадалуы, оның сол өзі жасап отырған іс-әрекетіне деген ерекше ынтасымен көрсетеді. Егер бала өзіне ұнамайтын нәрсемен айналысып, соған ұзақ уақыт назарын салып отыруға мәжбүр болса, ол шаршайды, көңілі басқа жакқа алаңдай береді, тіпті ол өзін соншалықты бақытсыз сезінеді.Үлкен адам сөзбен айту арқылы баланың назарын белгілі бір нәрсеге бұрып, ұйымдастыра алады. Ол оған тапсырманы орындаудың қажет екеңдігін түсіндіреді және оны қалай жасау керектігінің әдісін де айтады /Балалар, альбомдарынды ашындар.Қызыл қарындашты алындар да қағаздьщ сол жақтағы бұрышына, міне, мына жерге дөңгелек сызындар және т.б./Бастауыш сынып жасындағы бала белгілі деңгейде өзінін атқаратын жұмысын өзі де жоспарлай алады. Мұңдай кезде ол не істеу керек екендігін және неден кейін нені орындау керек екендігін өзіне-өзі күбірлеп айтатынын да байқаймыз. Бұлайша жоспарлау, сөз жоқ, баланың назарын жүйелеп, ұйымдастырады.Алайда, бала төменгі сыныпта жүрген кезінде-ақ өзінін мінез-құлқын өзі үйлестіре алады десек те, оның назарынын өз еркінен тыс басқа жақка тез ауып кету жағдайлары көбірек болады. Балаларды біртектес, тез жалықтыратын немесе қызғьшықты болса да, бірақ ойлануды қажет ететін жұмыстар тез жалықтырады. Ал бала назарының анда-санда басқа жаққа ауып отыруы оны тез шаршаудан сақтайды. Бұл ерекшелік’ ойынның сабаққа кірісуте мүмкіндік беретін маңызды элемент екендігін көрсетеді және іс-әрекетті онымен жиі алмастырып отыру керек болатынын дәлелдейді. Төменгі сыныпта оқитын балалар интеллектуальды тапсырмаларды назарында ұстауға қабілетті, алайда бұл ерекше ерік-жігерді және үлкен ұйымдастырушылықгы қажет етеді.Бастауыш сынып жасындағы бала әртүрлі жағдайларды өз қиялында бейнелей алады. Ойын үстіндегі бір затты екінші затпен алмастырып көру арылы баланың қиялы іс-әрекеттің басқа түрлеріне ауысады. Оқу іс-әрекетінің жағдайында бала қиялына арнайы талаптар қойылады, олар бала қиялын өз күшімен әрекет етуге ұмтылады. Мұғалім сабақта балаларға заттардың, бейнелердің, белгілердің қайта пайда болу жағдайын көз алдарына еслестетіп көруі жөнінде тапсырма береді. Бұл оқу талаптары бала қиялының дамуына мүмкіндік береді, алайда оны арнайы құралдармен пысықтап отыруға тура келеді, әйтпесе баланың өз қиялын өз күшімен ілгері жылжытуы қиын болады. Ол кұралдар заттар, схемалар, макеттер, белгілер, графикалық бейнелер және т.б. болуы мүмкін.Әртүрлі оқиғалар, «өлендер» ұйқастыру, ертегілер ойлап табу, түрлі кейіпкерлерді бейнелеу арқыл бала өзіне белгілі оқиғаларды, өлең жолдарын, графикалық бейнелерді өзі де байқамастан айта бастауы мүмкін. Баланың өзіне белгілі оқиғаларды әдейі бір-біріне қосып, өз кейіпкерінің сапалық жақгары арқылы жаңа бейнелер жасауы да жиі кездеседі. Егер баланың сөйлеу және қиялдай алу кабілеті жетілген болса, егер ол сөздің мәні мен мазмұнынан пайда болғ ан рефлексіне көңілі қанағаттанса, онда ол кәдімгідей мәні бар мазмұндағы оқиғаларды айтып, тіпті, өзінің ойлап табушылық кабілетінен шабыт алып, басқа адамдарды да қосып жаңасын ойлап тауып, оны әңгімелеп бере алатын болады. Бала өз қиялында қауіпті де үрейлі жағдайларды да тудыра алады. Ең бастысы — тапсырманы орындаудағы қиындықгы жеңу, дос табу, жарыкқа шығу, қуанышты сәтті бастан кешіру. Қиялдағы оқиғаны жасау және оны өрістету кезінде санаға түсетін салмақ, мазмұнды баскару, кейіпкерлердін әрекетін тоқтату және оған кайтып оралу әрекеттері бала қиялын ерікті шығармашылық қызмет ретінде жаттықгырады.Оның үстіне, қиял әсер беретін іс-әрекет ретінде көрініс табады. Бала шынайы өмірдегі қиылдықтарды бастан кешіріп, өз басындағы жағдайды тығырыкқа тірелгендік деп түсінген шақта, ол өз қиялындағы әлемге кетіп қала алады. Мысалы, әкесі жоқ болса, бұл баланың жанын жаралайды, ал ол қатты қиналған кезінде өз қиялыңда ең керемет, мейірімді де ер жүректі әкеге ие бола алады. Киял өз мазмұны бойынша кандай да бір адам сенгісіз нәрсе сияқгы болып көрінгенімен, шынайы әлеуметтік кеңістіктің нормативтеріне сүйенеді. Бала өз қияльшда мейірімділікті немесе қатігездікті көруі арқылы, ол болашақтағы өз іс-әрекеттеріне мазмұн болатын жағдайларға бейімделе алады.