Тұқым қуалайтын аурулардың емдеу принциптері. Генотерапия

       Дистрофин болмаған жағдайларда мембрана бұзылады, онда некроз учаскелері пайда болады. Аурудың дамуы барысында бұлшықет талшығы толық бұзылады және дәнекер ұлпалы құрылымдармен алмастырылады. Бұл олардың көлемінің ұлғайып, қызметтік мүмкіншіліктерінің жойылуына не айтарлықтай төмендеуіне алып келеді.

       Аурудың алғашқы белгілері 1-5 жаста байқала бастайды. Сырқаттардың көпшілігінде алғашқы моторлық (қозғалыс) дамуының

кeшігyi орын алады. 14 жастан кейін өз бетінше жүргенде жиі құлап қалу, тез шаршауы байқалады. Аурудың алғашқы сатыларында ақ сіңір рефлекстері жойылады не төмендейді. Паталогиялық үдерістің әpi қарай дамуы нәтижесінде омыртқа жотасының, көкірек жасушасының, табандарының деформациялануы орын алады. Тағы бip белгі — аритмия және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы симптомдары байқалатын кардиомиоиатияның дамуы.

      Сырқаттар 10-12 жасқа дейін аз беттерінше жүре алады, әрі қарай мүгедек арбасын пайдаланады.

       Тұқым қуалайтын аурулардың емдеу принциптері.

    Жақсы зерттелген аурулар сияқты тұқым қуалау потологиялары бар аурулардың да емдеудің 3түрін ерекше атап өтуге болады. Олар:симтоматикалық,постогенетикалық және этиотроптикалық емдеу болып табылады.Тұқым қуалайтын ауруларды емдеумен қатар хирургиялық әдістің орны айрықша,өйткені осы әдістің кейбір кездері симптоматикалық терапияның,кейде потогенетикалық емдеудің,тағы екеуінің атар функцияларын атқара алады.

 Симптаматикалық және  потогенетикалық емдеудің тұрғыларында  қазіргі заманауи емдеу түрлері  қолданылады,яғни дәрілік,диетикалық,рентгенорадиолгиялық,физиотеравтикалық,климаттық түрлері.Генетикалық диагноз,ауру адамның күйі туралы клиникалық мәлімет,аурудың динамикасы дәрігердің бүкіл емдеу пеиодындағы үнемі қатаң сақтайтын Гиппократтың:” бүлдіріп алма!” принципін анықтауға мүмкіндік береді.Туа біткен ауруларды емдеу кезінде этикалық және деонтологиялық нормаларды ерекше ұқыпты сақтау керек.

                                   Симптоматикалық емдеу.

    Симптоматикалық емдеу тұқым қуалайтын барлық аурулардың емдеу кезінде қолданылады,егер дәрігер потогенетикалық терапия әдістерімен емдесе де ,оны қолданады.Тұқым қуалаушылық потологиялардың көптеген формалары үшін симптоматикалық емдеу түрі жалғыз әдіс болып табылады.

     Дәрігерлік  терапия әр алуан және тұқым қуалайтын аурулардың түріне тәуелді болды.Соны ең бірі: бұрыннан қолданып жүрген симптоматикалық терапия-колхоцинді агриасты артритке қолдану болып  саналады.Осы емдеу түрін сонау онтик дәуіріндегі ежелгі гректер пйдалана білген. Осы емдеу түрін сонау антик дәуіріндегі ежелгі гректер пайдалана білген. Симптоматикалық емдеудің басқа мысалдарына мигреньнің тұқым қуалаушылық формаларда анальгетиктердің қолданалуы, тұқым қуалайтын аурулардың белгілердің пайда болу кезінде спецификалық транквилизаторлардың қолдану және т.б. жатады. Осы терапия бөлімінің дамуы фармакологияның қарқынды дамуымен тікелей байланысты. Сонымен бірге патогенездің шешелуі аурудың симптомдарының пайда болу себептерін түсінуге мүмкіндік береді. Осы негізде симптомдардың дәрілік коррекциясын жасауға болады, бірақ біріншілік патогендік терапияны жасауға әлі мүмкін емес. Мысал ретінде муковисцидоздың көпкомпонентті симптоматикалық емдеудің жалпы схемасын келтіруге болады.

1.Ауру адамдағы тері арқылы бөлінген натрий хлориді мен муковисцидозбен ауыратын балаларға ыстық құрғақ климатта тамаққа қосымша ас тұзын қосуға қажет. Әйтпесе жылу соққысымен коллапстың келуі мүмкін.

2.Ауру адамдағы асқазанасты безінің функциясының жетіспеушілігі жануарлардың асқазанасты безінің құрғақ экстрактарымен немесе капсуладағы ферменттермен (панкреатин, панзинорм, фестал) жүзеге асды. Бауыр функциясының бұзылуы клиникалық белгілерімен терапияның арнайы курсы өткізіледі.

3. Емдеуге ең қиыны мен ауыр емделетіні тыныс алу жолдары бұзылыстары болып табылады. Бронхылардың  шырышпен шырышталуы өкпе тіндерінде инфекциялардың  дамуына әкеледі. Бронхылардың қатпарлануы кезінде инфекция симптоматикалық терапиямен бағытталған. Обструкцияны кішірейту үшін бронхоспазмолитикалық және қақырататын қоспалар(изопреналин, эуфуллин, атропин, эфедрин және т.б.), муколитикалық әсерлі препараттар қолданылады. Препаратты енгізу әдістері (ингаляция, ішкі, бұлшықетішкі) клиникалық картинаның бейнелеуіне тәуелді болады. Клеткаішілік шырышты заттты төмендететін дәрі-дәрмек қолданылады, мысалы мукодин (карбоксиметилцистеин).

 4.Мукосвисцидозбен шалдыққан өкпедегі қабыну бұзылыстарын емдеу күрделі мәселе болып табылады, өйткені, осы қабыну күрделілендірулері бактерия иен саңырауқұлақтардың әсерінен пайда болады. Осы мақсатпен микробиологиялық интенсивті антибиотикотерапиямен қатар көкіріңді инфекцияларға қарсы хторхинолонмен емдеу әдістері қолданылады. Антибиотиктерді микрофлораның сезімталдығына қарай таңдайды. Ингаляция мен  парентеральді жолдар арқылы антибиотиктерді енгізу үлкен әсер етеді.

     Мысалдағы  келтірілген муковисцидоз, көпсимптомды ауруларды емдеу үшін фармококинетикалық үйлесімді дәрілер қолданатыны айқын көрінеді,

      Симптоматикалық  емлеу тек қана дәрілік әдіспен  шектелмейді, сонымен қатар физикалық  емдеудің көптеген түрлері (климатотерапия, бальнеоемдеу, электротерапияның әртүрлі түрлері, жылу емделу) арқылы емдейді. Олар жүйке жүйесінің тұқым қуалайтын ауруларында, зат алмасу аурулары мен қаңқа ауруларын емдеуде қолданылып келеді. Осындай емдеу курстарынан кейін ауру адамдар өздерін жақсы сезініп, олардың өмірі ұзарады.

       Физиотерапиялық  емдеу көрсетілмеген тұқым қуалайтын  аурулар жоқ шығар. Мысалы, муковисцидоздың  дәрі-дәрмектік емделу үнемі әр алуан физиотерапиялық процедуралармен (ингаляция, массаж) нәрлендіріледі.

        Симптоматикалық емдеу түріне  хирургиялық емдеуге дейінгі және кейінгі тұқым қуалаушылықтан туындаған ісіктің рентгенорадиологиялық емделуі жатады.

        Симптоматикалық емдеудің мүмкіншіліктері  көптеген ауруларда әлі де  қолданылады, әсіресе ол дәрілік  және диетикплық терапиямен байланысты.

        Симптоматикалық емдеуді болашақта  алдыңғы қатарлы патогенетикалық  немесе этиотроптық емдеу әдістерімен  қатар тұқым қуалайтын ауруларды  емдеуде кеңінен қолданылатынын  ерекше атап көрсеткен абзал.

             Патогенетикалық емдеу.

       Әртүрлі ауруларды патогенезге араласу жолымен  емдеу әрқашанда симптоматикалық әдіске қарағанда әсері мықтырақ болады. Патогенетикалық әдістер тұқым қуалайтын ауруларда нақты негізделген, бірақ симптоматикалық емдеуге қарама-қарсы келмейді. Патогенезді зерттеу кезінде әрбір ауруларда осы процеске араласу мүмкіншіліктері ауыру мен сауықтыру аралығында пайда болады. Клиникалық медицина патологиялық процестердің теоретикалық көріністері негізінде дамыған. Дәл осы жолмен клиникалық генетика да дамуда.

       Тұқым  қуалайтын аурулардың патогенетикалық емдеу әдісі үшін, соңғы жылдары, молекулярлық және биохимиялық генетиканың жетістіктеріне негізделген жаңа емдеу түрлері енгізілуде. Гендік ауруларды сипаттаған кезінде барлық биохимиялық механизмдерінің бұзылыстары сияқты мысалдары келтіріледі. Осы бұзылыстардан кейін тұқым қуалайтын патологиялық процесс-аномальдік гендік өнімнен аурудың клиникалық көрініске дейінгі үрдіс дамиды. Әрине, осындай жағдайда ауру патогенезіне тікелей араласуға болады. Аурудың тууының алғашқы себебі-  мутанттық ген істен шықпайды, патологиялық процесс тізбегі үзілмей, патологиялық фенотип (ауру) дамымайды, яғни норкокөшіру процесі жүреді.

       Патологиялық  емдеудің дамуы генетиканың дамуымен  байланысты. Әзірше, оның тұқым қуалаушылық  патологияны емдеу әдістерін жасуда қосқан үлесі зор болмаса да, соңғы жылдары оның керемет жетістіктерге жететінінде ешкімде дау жоқ. Қазіргі кезде емдеу бұзылған жеке тізбек буындарының (звенолардың) коррекциясына негізделген, алайда, патологиялық процеске жүйелік реакциялар деңгейінде араласу әсері әлдеқайда сапалы болады.

      Тұқым қуалайтын аурулардың патогенетикалық емдеу негізлері ауру адамдарда аномальды белок(фермент) түзілуінен немесе қалыпты белоктың өндіруінің жеткіліксіздігінен туындайды. Осы жағдайлардан кейін субсрат түзілу тізбектерінің өзгеруі жүреді.

     Патогенетикалық  емдеу мутантты геннің ақуыздың  өнімінің  мөлшерінің өзгеруіне  байланысты бұзылған биохимиялық,  физиологиялық үдерістерді толық   немесе жартылай қалпына келтіруге  бағытталады.

     Патогенетикалық емдеу непзгі патогенетикалық механизмі субстраттың ыдырауының бұзылуы болып табылатын алмасудың тұқым қуалайтын ауруларында (АТА) ең тиімді болып табылады.

     Емдеу  әдістерін таңдау клиникалық  белгілердің белгілі бip механизміне  : а) ағза синтезделетін немесе сырттан түсетін субстраттың ыдырауының бұзылуы салдарына; б) науқастың ағзасында алмасу өнімдерінің жеткіліксіздігіне байланысты болады.

      Keйбip АТА патологиялық өзгерістер  қанда және жасушаларда (ұлпаларда)  метаболизмдік блоктың алдындағы өнімдердің жиналуымен, ал енді біреулері - алмасудың соңғы өнімдеінің жеткіліксіздігіне байланысты болады.

      Егер ауру тағаммен түскен  заттың ыдырауының бұзылуына  байланысты болса, онда ферменттің  жетіспеушілігіне байланысты алмасуы  бұзылған өнімнің түсyiн толық тоқтатуға бағытталған диетотерапия қолданылады.

      Тиімді  диетотерапияға  классикалық   мысал  фенилкетонурия және  галактоземия болып табылады. Науқастарға  сәйкес фенилаланині және лактозасы жоқ диетаны баланың өмірінің алғашқы аптасынан бастап тағайындау аурудың клиникалық көрінісінің дамуын алдын алады.

     Адам  ағзасында синтезделетін субстраттың  ыдырауының бұзылуына байланысты  дамитын тұқым қуалайтын ауруларда  биохимиялық реакцияның метаболизмдік  блогын жоюға, жиналған субстратты немесе оның алмасуының жанама өнімдерінің ағзадан шығаруға бағытталган емдеу қолданылады.

      Бұл бұзылыстардың негізінде  сәйкес биохимиялық реакцияларды  катализдеуші ферменттердің белсенділігінің  төмендеуі (болмауы) немесе коферменттердің  тасмалдануының бұзылуы немесе мөлшерінің азаюы жатыр. Бұл жағдайларда ферменттердің синтезін күшейтетін дәрілік заттарды немесе коферменттерді, ферменттің өзін енгізу жолымен емдеу белгілі бip ферменттердің белсенділгін жоғарлатуға бағытталады.

       Мысалы, метилмалондық ациедемияда кобаламинді (кофактор), гомоцистинурияда-пиридоксинді,К₀А-дегидрогеназалардың көптік жетіспеушілігінде - рибофлавинді тағайындау. Митохондриялардың тыныс алу тізбектерінің үдepicтepiн қоздыру мақсатында антиоксиданттық әсер көрсететін, электрондардың донорлары мен акцепторлары болып табылатын К1 жэне K2 витаминдері бар филлохинон; янтарь қышқылын, рибофлавин, никотинамид, С және Е витаминдері қолданылады.

      Кофакторларды енгізу кофакторлардың  синтезін немесе оларды тасымалдайтын  заттардың синтезін бақылайтын гендердің мутацияларына байланысты дамитын сирек тұқым қуалайтын ауруларға тиімдi болып табылады.

      Е витаминнің жетіспеушілігіне  байланыстыың дамитын тұқым қуалайтын  атаксия мысал болады. Бұл Жерота  тeңiзi, Африка елдерінде таралған атаксияның сирек түpi, Е витамин- ɑ-токоферолдың белсенді молекулалы түpiн тасымалдайтын микросомальды ақуыздың гeнiнiң мутациясынан пайда болады. Бұл ақуыздың мөлшерінің азаюы а-токоферолдың бауырдан қанға бөлінуін бұзады және оның ағзада жеткіліксіздігіне алып келеді. Науқастарға өмip бойы Е витамині тағайындалады. Емдеу аурудың клиникалық көрініс бepyiн алдын алады.

     Энзимопатияларды  ең тиімді емдеудің әдici жетіспейтін ферменттерді нысана-жасушаларына тікелей енгізу болып табылады.

     Емдеу жетістігі жеткілікті мөлшерде стерильді, иммуногенді емес ферменттердің болуымен, ағзаның иммундық қорғаныстық кедергілерінен өту әдістерімен және оларды нысана-жасушаларға жеткізумен қамтамасыз етіледі.

     Мұндай  емдеу әдісі лизосомалық ауруларды  емдеуде ең перспективалық болып табылады. Бұл әдіс Гоше ауруын емдеуде жетістікпен қолданылады, Гоше ауруы лизосомалық фермент глюкоцереброзидаза геннің мутациясына байланысты тұқым қуалайтын аутосомды-рецессивті ауру.

     Ферменттпің  жетіспеушілігі моноцитарлы-микрофагальды жүйе жасушаларының лизосомаларында глюкоцереброзид-липидінің ыдырау үдepiciнiң бұзылуына алып келеді, бұл Гоше жасушаларының түзілуімен (iciнгeн, жасушаның липидтеріне толы) жүреді, ол жасушалар әртүрлі мүшелердегі, әcipece, бауыр, көкбауыр, сүйек кемігіндегі қалыпты жасушаларды ығыстырады.

     Гоше  ауруын емдеу үшін 200 ЕД ḅ-глюкоцереброзидаза  модификацияланған ферменттен тұратын церезим препараты қолданылады, ол глюкоцереброзидтерді глюкоза мен церамидке дейін ыдыратады. Орын басу терапиясын ерте бастағанда аурудың дамуын және мүгедектіктің алдын алуға болады.

     Орын  басу ферменттік емдеудің тиімділігі  Фабри ауруында, Помпе ауруында  және мукополисахаридоздардың бірқатар  нұсқаларында көрсетілген.

      Емдеудің тиімділігі көбіне жүйке  жүйесінің зақымдалуының болуы немесе болмауына тәуелді,өйткені қaзipгi уақытқа дейін гематоэнцефалиялық кедергіден өте алатын және нейрондардағы алмасу үдерістеріне әсер ете алатын ферменттік препараттар жоқ.

    Бipқaтap сирек тұқым қуалайтын ауруларда  патологиялық белгілердің дамуы ферменттердің белсенділігінің артуына байланысты болады, сондықтан бұл жағдайларда емдеу олардың белсенділігін төмендетуге бағытталады.

     Мысалы, порфирияның тұқым қуалайтын  түрлері аминолевуленатсинтет ағзаның  жоғары белсенділігімен сипатталады. Осы ферменттің белсенділігін төмендететін гематинді тағайындау науқастьң жағдайын жақсартады.