Журналистик міндеттеріне бүгінгі таңдағы көзқарас

Мұның  өзінде аталмыш рөлдер шеңберінде, яғни кез-келген әлеуметтік сала шегінде, оның пікірінше, «аталмыш салада жүретін, процестердің басқы қатысушыларына сияқты оған берілген ерекше рөлдік функцияларды орындайды».

Экономикалық салада ол өндіріс жүйесінің элементіне айналады, тауар сапасын иеленеді. Әлеуметтік өлшемде, ең басты нәрсе болып ақпаратты жинау, жинақтау, сақтау, қайта өңдеу және  тарату болып табылады. Рухани салада пресса барлық идеологиялық институттарға тән, танымдық, білім беретін, тәрбиелік, мобилизациялық функцияларын орындайды.

Автор рөлдік тәсілдің БАҚ күрделі қызмет етуінің   сипататуға мүмкіндік береді. Мұның өзінде, ол, аталмыш тәсілдің теориялық әлсіз жағын түсіне отырып, «мұның бірегей қоғамдық институт ретінде, фурналистиканың өз функциялары емес, ал олан тыс, оның бастамасы бойынша қалыптасқан заңдар мен қызмет шарттары    емес екенін айтып өтеді.

Тауар болу журналистиканың функциясы  екенін – бұл артық айтқандық емес. Журналистиканың астарынан «бірегей қоғамдық инстутут» ретінде түсіндірілгендегі журналистиканың функциялары – ақпаратты жинау, сақтау және т.б. болып табылатынымен барабар. Бұл жерде журналистика функциялары және журналистикаға ғана тән емес, ақпараттық процестердегі ақпараттың алмасу кезеңдері туралы түсініктермен араласқан.

С.Г. Корконосенко ары қарай журналистика функциялары жүйесін бөлетін субьективті тәсілді ұсынып отыр, яғни «прессамен өзара іс-қимыл жасауға түсетін субъектілердің қажеттіліктері негізінде функцияларды жіктеуге тырыспақшы. Авторға са, аталмыш тәсілдіә мәні журналистика функцияларының көп шекті және көп салалы екенін танудан тұрады. БАҚ объективтік мүмкіндіктеріне прессамен өзара іс-қимыл жасайтын адамдардың субъективтік мүдделеріне, еркіне, мүмкіндіктеріне сүйенеді.

Ол өз қажеттіліктерімен журналистикаға әсер ететін және оның функцияларын анықтайтын, субъектілердің төрт деңгейін бөліп көрсетеді.

Журналистикаға қатысы бойынша бас суъбект болып қоғам табылады. Бар қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға журналистикамен орындалатын интеграция және таным функциялары бағытталған.

Субъектілер ретінде бөлек әлеуметтік құрылымдар билікті иемдеп және ұстап тұру үшін насихаттау, үгіттеу, ұйымдастыру ссияқты аталмыш функцияларды анықтайды.

Прессаға өз қажеттіліктері үшін пайдаланатын субъектілер арасында бейімдеу, моральдық-психологиялық қанағатандыру сияқты журналистика функцияларының аталмыш блоктарын детерминизациялайды.

Журналисттер сияқты әлеуметтік объектілердің аталмыш ерекше түрі үшін журналистика қызметтік-кәсіптік және шығармашылық функцияларды орындайды.

Автормен ұсынылатын журналистика функцияларын бөлуге қойылатын «субъективтік тәсілдің» қажетті эвристикалық құндылықты иеленбейтін шығар. Бастапқы мақсаттар үшін өнімді пайдаланылу үшін, функциялардың барлық «ғимараты» құрылатын субъектілерді бөлу критерийлері анық және түсінікте месе болып қалады.

Аталмыш критерий бойынша бөліну негізінде, субъектелір кластары болып тқлас алғанда қоғам, бөлек әлеуметтік институттар, жеке тұлғалар мен журналистер табылған кезде, субъектілерді бөлудің критерийі қандай болуы мүмкін? Қандай да бір әлеуметтік институттың (яғни, аталмыш жағдайда, әлеуметтік ұйым) бір жағынан тұтас алғанда қоғаммен (социуммен), ал басқа жағынан – өз кезегінде «журналист тұлғасымен (тіпті жеке тұлғаның астарынан «аудиторияның бөлек өкілін» қабылдаса да) субъект ретінде қарастырыла ала ма?

«Журналисттік шығармаларды шығару процесінде» журналисттің «өздігінен жүзеге асып, өздігінен дамитынына» сүйене отырып, журналистке қатысы бойынша журналистиканың (немесе тіпті прессаның)  кейбір шығармашылыө функцияны орындайтынын бекітуге бола ма?

Осы, және басқа көтпеген сұрақтан, ашық болып қалады. Осындай тәсілді қолданған кезде олар автормен «журналистика функциясы» түсінігіне анықтама берілмейтіндігіне қарамастан, автор атап өтпейтін, субъектілерді бөлу критерийлері  ретінде, функцияларды анықтауға қойылатын тәсілдің өзін енгізу критерийлері ретінде қатал еместікке, анықсыздыққа қарай «жабық» болып қалмас.

Аталған функциялардан басқа, автор тағы да «өзекті  қоғамдық мүдделер мен әлеуметтік прогрестің міндеттеріне сәйкес әлеуметтік тәжірибеге реттеуші және түрлендіруші әсер етуден тұратын» журналситиканың әлеуметтік міндетін, немесе оның бас функциясын бөліп көрсетуді мүмкін деп жорамалдайды. Сұнын өзіндже бас функцияның, барлық қалғандарынан ерекшелігі, автормен (оның тәсіліне сәйкес), қандай да бір субъектімен, тіпті бас субъектімен байланыспайды. Бұл жоғарыда аталған интеграция және таным функцияларымен байланысты.

Л.Н. Федотова, И.Д. Фомичева және бірнеше басқа авторлар журналистика функциялары туралы емес, бұқаралық  ақпарат (коммуникациялар) құралдарының функциялары туралы сөз қозғауды артық көреді [17].

И.Д. Фомичева БАҚ аталмыш функциялары ретінде ақпараттандыруды, тәрбиелікті, міңез құлықты ұйымдастыруды,  кернеуді шешуді, коммуникацияларды жатқызады.

И.Д. Фомичева БАҚ функцияларының қатарына коммуникативтік, танымдық, құндылық-бағдарлаушы, және әлеуметтік-ұйымдық функциялар жатқызылады. Аталмыш функциялар онымен БАҚ «коммуникативтік, танымдық, құндылық-бағдарлаушы, және әлеуметтік-ұйымдық (түрлендірушінің түрлері) қызметті ақпараттық қамтамасыз етуге қатысып, оларды пайдалананатын субъектілер үшін тиісті функцияларға ие болатын» негізде бөлініп қарастырылады. Бұл жерде функцияларды бөлу негізі айқын: адамдық қызметтің немесе оның түрлерінің моделі” [18].

Г. Пёршке журналистика функциясын «қоғам жүйесінің көрсететін әсері, және жеке алғанда өзі қызмет етуіне және дамуына әсер ететін қоғамдық жүйесімен негізделген әсері» ретінде қабылдайды [19].

Ол қоғамдық жүйеге журналистиканың осындай әсерінің үші түрін есептейді, бұл оның функцияларының үш негізгі топтарын анықтайды:

- «адамдардың идеологиялық, ең алдымен, саяси қатынастарға  интеграциялауына, олардың қоғамдық  қатынастардағы орнына сәйкес  келетін қоғамдық шындықта, осындай  бағңдарлануда оларға көмек көрсетуге, аталмыш қатынастарды сақтау  мен дамыту үшін оларды жұмылдыруға  бағытталған» әрекеттер жиынтығынан  тұратын,  идеологиялық”.

- журналистиканың «адамның  өзін дамытуға, оның қоғамдық  байланыстарының түрлілігіне байланысты  болатын, оның тұлғалылығын көрсетуге, адам дамуының жетістіктеріне  негізделген, өмір салтын қалыптастыруға....»  қатысуына байланысты мәдени. Бұл  білім беруге, тәрбие беруге .... бағытталған  журналисттік әрекеттерден көрінеді. 

- журналистиканың «мәдени  дамуына емес, танымал әлеуметтік-тарихи  қауымдастықтардың өмір салты  шеңберінде тұлғалықты дамытуға, адамдық даралықты қалыптастыруға»  қатысумен негізделген әлеуметтік  ”.

ҚОРТЫНДЫ

Міне, біз осы курс жұмысының барысында қазақ жерінде радионың алғаш пайда болған кезінен бері қарайғы даму жолдары мен атқарған қызметтерін саралап, жалпы журналистиканың оның ішінде радио журналистиканың қоғамда атқаратын міндеттеріне теориялық тұрғыдан түсініктеме беріп өттік. Ендігі міндет жоғарыда айтылған теориялық ілімдерді бір арнаға тоғыстырып, қортындылап өту

Журналистік қызметтегі кәсіби мораль маман үшін кәсіби бағыт-бағдар ролін ғана атқарып қоймайды, сонымен қатар, оның  тәртібін ретке келтіреді.

Журналистика функциясы мәселелерін әр жылдары зерттеген Қ.Бекхожиннің, Б.Кенжебаевтың, Т.Қожакеевтің, Ш.Елеукеновтің, Ү.Сұбханбердинаның, З.Тұрарбековтің, С.Имашевтің, С.Матвиенконың, Ә.Ыдырысовтың, Н.Омашевтың, С.Қозыбаевтың, Т.Ыдырысовтың, Қ.Әбілдаевтың, М.Арғынбаевтың, С.Масғұтовтың, Р.Сағымбековтың еңбектерінде де публицистика туралы жекелеген пікір-тұжырымдар кездеседі.

Радиожурналистиканың идеологиялық  функциясы өте маңызды қызметтердің бірі болып табылады. Журналистиканың қоғамдық пікірді білдіру мен қалыптастыру міндеті көбіне саяси науқандар кезінде айқынырақ көрінеді. Сайлау мен референдум сияқты шараларда журналист маңызды рөл атқарады және пәрменді құрал болып бағаланады.

Журналист мүмкіндігінше бейтарап ақпарат таратуға, деректі нақты беруге, әсірелеп, бояламауға міндетті. Ал, оны тыңдаушы қалай қабылдайды, қандай түйін жасайды ол басқа мәселе.

Журналистика бүгінде табысты дамуы журналисттердің тікелей қатысты. Көптеген мақалалар мен хабарларда аудиториямен тікелей байланыс орнату арқылы тыңдармандардың талап-тілегі, сұранысы ескеріледі. Радионың маңызды үгіт-насихаттық және ұйымдастырушылық міндеттерін естен шығаруға болмайды. Кез-келген ақпаратқа сәйкес іс-әрекет күтіледі. Хабар таратудың алдында нақты саяси, экономикалық және мәдени міндеттер тұрады.

  Журналистикаға берілетін, функциялардың түрлері әртүрлі  болғанда, жоғарыда аталған жіктеудің  ортақ кемшілігі журналистиканың  көптеген теоретиктерінің «функция»  және «қызмет ету» түсініктерін  айырмау болып табылады. Оның  айқын мысалы ретінде Н. Федотованың  функцияны түсінуі болып табылады: “Функция сөзінің астарынан оның  орыс тіліндегі сөзінің мәнін  түсінеміз: “Орган, ағза жасайтын  жұмыс, қызмет шеңбері, міндет, рөл. 

Осындай түсінікті бір Е.П. Прохоровадан да кездестіреміз: “Журналистиканың функциялары (лат. functio “міндет, мақсат, қызмет сипаты, міндеттердің орындалуы”) оның міндеттерінің және ол орындайтын міндеттердің жиынтығын, қоғамдағы өмірлік қызметінің тәсілін сипаттайды”.

Шынында, осы идея да С.Г. Корконосенконың пайымдау жүйесінің негізінде жатыр. Ол журналистика функцияларының жүктемесін жасауға тырысып, “функция” түсінігіне өзінің анықтамасын бермейді, журналистика теориясы үшін маңызды санаттың басқа түсінігін бермейді, терминнің өзінің латын тілінен аудармасымен ғана шектеледі:“ functio - орындау, жетілдіру”.

Жоғарыда көрсетілген авторлар, осы мәселеде қос әдістемелік дәлсіздікті жіберіп отыр:

- біріншіден, ғылыми түсінік  ретінде «орыс тіліндегі, сөздін  мәнін (кез-келген басқа табиғи  тіл сияқты барабар), оның өз  ғылыми мәнін анықтамай, әдістемелік  жағынан қате пайдалану. Табиғи тілдегі қандай да бір сөздің сәні және қандай да бір сөзбен белгіленген ғылыми термин – ұқсас нәрсе емес.

- екіншіден, табиғи тілдегі сөздің мәнін теория түсінігі ретінде пайдалану мүмкін болады деп жорамалдаса да, осы жерде аталмыш жағдайда мәндердің шатыстырылып алуы айқын. Авторлар сілтеме жасайтын С.И. Ожеговтың «Орыс тілі сөздігінде» “функция” сөзінің бернеше сәйкес келмейтін мәндері бар, және аталмыш айқын факт аталмыш сәйкес келмейтін сөздерді бір теориялық түсініктің мазмұнына біріктіретін, зерттеушілердің назарынан қалып қойған. Мысалы, сөздіктің көрсетілген бетінде, “функция” сөзінің төрт мағынасы бар. Оның екеуінің соңғысы “функция” түсінігі мазмұныдағы авторлармен қиын қосылған: “...3. Орган, ағза жасайтын жұмыс, қандай да бір нәрсенің міндеті, рөлі. 4. Міндет, мақсат, қызмет сипаты, міндеттердің орындалуы...” «Орыс тілінің сөздігінде» төрт томда “функция” сөзінің бес  мағынасы бар, оның үшеуінің қарастырылатын затқа қатысы бар: “...3. Органның, ағзаның өмір тіршілігінің көрінісі ретіндегі оның жасайтын жұмысы... 4. ауыспалы Міндет, қызмет шеңбері... 5. Мән, міндет, рөл”.

Қатал айтқанда, “функция” ғылыми түсінігіне сөздің бесінші мағынасы сәйкес келеді, яғни жүйелік тәсіл тілімен айтқан кезде, бір нәрсенінің функциясы оған, не басқаға қатысы бойынша аталмыш бірнәрсенің рөлі, бұл кейбір жүйедегі қандай да бір элементтің (кіші жүйенің) рөлі, «міндеті».  Атап айтқанда жеке алғанда функцися ретінде түсініледі. Талданатын сөздің үшінші мағынасына өмір сүру тәсілін, қызмет тәсілін, андай да бір объектінің болмысының тәсілін білдіретін «қызмет ету»  түсінігі сәйкес келеді.

Теорияда бірін басқасымен шатастыруға, бірін басқасымен алмастыруға болмайды: «жүйедегі»  элемент рөлі (функциясы) және  аталмыш рөлді жүзеге асрыу тәсілі (қызмет ету).

Көрнекшілік үшін осы айырмашылықты мысалға көрсетуге тырысамыз. А.С. Грибоедовтің “Горе от ума” комедиясында Чацкийдің рөлі бар деп айтайық. Бұл пьеса әртүрлі театрлара жүз рет қойылған. Бірақ бір-біріне ұқсағанымен (рөл бір) ондаған  Чацкийді онаған актер ойнаған, бірақ оалр бір-бірінен ерекшеленеді. Айырмашылық актердің тәжірибесімен, рөлді орындаушының, қоюшы режиссердің, сондай-ақ олар тиесілі және қағидаларын шығармашылықта көрсететін, театр мектебінің әлеуметтік және шығармашылық мақсаттарымен, нақты әлеуметтік ағзадағы қоғамдық-саяси жағдаятпен анықталады. Аталған факторлар бар пьесада және аталмыш рөлде кез-келген мағыналық акценттерді орнына қояды. Аталмыш факторлар көп боулы мүмкін.

Әлеуметтану, қызмет теориясы тілінде аталмыш факторлар қызмет шарттары, аталмыш жағдайда, рөл ойналатын шарттар деп аталады. Және аталмыш шарттар әрқашан қайбаланбайды, тұтас пен жекенің қарама-қайшы бірлігі ретінде кез-келген бөлектік шарты ретінде нақты болады. Аталмыш жағдайда тұтас болып пьеса мәтіні табылады. Жеке болып – оны жүзеге асырудың (қоюдың) жеке шарттары табылады.

Басқаша сөзбен айтқанда, егер пьеса мәтіні ондағы Чацкийді функциясын берсе, онда қою (көрсетілген мағынада) шарттары нақты сахнада “Горе от ума” комедисының нақты қойылымында нақты актердің нақты «қызмет етуін» анықтайды.

теориясында «функция» және «қызмет ету» түсініктерінің ажыратылмауы журналисткианың өз рөлін, сондай-ақ оны жүзеге асыру тәсілдерін қате бөлуге әкеп соқтырады. Бұл теорияның өзінің эвристикалық мүмкіндіктерді жоғарылатпауына әкелмейді.

Журналистиканың қазіргі заманғы аталмыш әдіснамалық ақаулығына Н.Н. Липовченко назар аударды: “міне қарапайым мысал, жүректің қызмет ету мақсаты  - қанды айдау, ал әрекет ету тәсілі мехникалық сорғының жұмысына ұқсас. Жүректін жұмысын түсіндіру үшін,  біз оның не үшін жұмыс істейтінін, қалай жұмыс істейтінін білуіміз укерек. Бірақ «қалай жұмыс істейтінін» білу жүректің функцияларының ғылыми жақтан түсінтіру үшін жеткілікті емес. Журналистиканың теориясында жиі «қалай жұмыс істейді деген» мәселе зерттеледі, ал сосын ғана «не үшін болса және не үшін жұмыс істейді деген» түсінік беріледі. 

Міне сондықтан сұрақ қойылады: неліктен функциялардың қатарын басқалармен (социологиядық, ағартушылық және т.б.) толықтыруға ұмтылыс ылғи жеткілікті түрде сендірерлік емес болып қалады. Себебі, бір қатарға қызмет нысандарын («қалай жұмыс істеу») және қызмет мақсаттарын («не үшін жұмыс істеу») жатқызуға болмайды.

Ғалымның аталмыш қорытындысымен келіспеуге мүмкін емес. Әйтпесе, функция мен қызмет етумен арасындағы айырмашылықты қарастырмай, мысалы, коммуникация журналистиканың, атап айтқанда бастапқы функциясы деп нандыруға болады. Себебі, шындығында коммуникация, қарым-қатынас журналистика функциясы (тіпті функцияның өзі емес) іске асатын тәсіл, журналистиканың қызмет ету тәсілі, яғни «қалай жұмыс істейді деген» сұраққа жауап  болып табылады.