Педагогикалық оқу орындарында биология мен химия пәндерін ақпараттандыру негізінде кіріктіре оқытудың теориялық негіздері

 

Әл-Фараби атындағы Қазақ  Ұлттық Университеті

Биология және биотехнология  факультеті

Молекулалық биология және генетика кафедрасы

 

 

 

 

СӨЖ

 

 

Тақырыбы:                  Кіріктірілген сабақ

 

 

                                                                                               Орындаған: Тілеген Ж.М.

Тексерген: Атанбаева Г.Қ.

 

 

 

 

 

 

Алматы, 2013 жыл

 

Жоспары:

 

 

1. Кіріспе.

 

2. Негізгі бөлім.

 

1. Педагогикалық оқу орындарында биология мен химия пәндерін ақпараттандыру негізінде кіріктіре оқытудың теориялық негіздері

 

2. Пәнаралық байланыс негізінде кіріктіре оқыту тарихы

 

3. Пәнаралық байланыстардың әртүрлі нысандары

 

 

3. Қорытынды.

 

Кіріктірілген сабақ  және ақпараттық технолгияның пайдасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе.

Қазақстан Республикасында  білім беруді дамытудың 2005–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасында  аталып көрсетілгендей: «Жедел өзгерiп тұратын әлем және ақпарат легiнiң ұлғаюы жағдайында iргелi пәндiк бiлiм мiндеттi, бiрақ ол бiлiм берудiң жеткiлiктi нысанасы болып табылмайды. Оқитындар қазақстандық бiлiм беру жүйесi бағыт алған бiлiмнiң, дағды-бiлiктiң жиынтығын (бiлiм үстемдiгi) меңгерiп қана қоймауға тиiс. Оқитындардың өзiн барынша көрсете бiлу және қоғам өмiрiне пайдалы түрде қатысу үшiн (құзыреттiлiк) ақпаратты өз бетiнше табу, талдау, құрылымдау және тиiмдi пайдалану дағдысын бойына сiңiру әлдеқайда маңызды да күрделi...».

Сондықтан осындай талаптарға сай студенттерге білім беру еліміздің  мемлекеттік білім беру саясатының өзекті мәселелерінің бірі болып  табылады.

ҚР Жоғары педагогикалық  білім беру тұжырымдамасында: «Жаңа  формацияның мұғалімі – кәсіптік дағды мен педагогикалық дарыны қалыптасқан, жаңалыққа құмар, рухани дүниесі бай, шығармашылықпен жұмыс  істейтін тұлға»,– деп көрсетілген. Осыған орай, өмірде өз орнын тауып, экономикалық тұрғыдан еркін ойлау  қабілеті бар, проблемалық жағдайлардан шығудың жол-жобаларын таба білетін, істің нәтижесін алдын ала  болжай алатын жастарды оқытып-тәрбиелеу  мақсатына жету үшін мына жағдайлар  ескерілуге тиіс:

• педагогикалық оқу орындарында білім беру барысында ғасырлар бойы жиналған жалпы адамзаттық құндылықтарды психология-педагогикалық тұрғыдан қалыптастыру тәсілдерін кеңінен пайдалану;
• қазіргі кездегі ақпараттық технология мүмкіндіктерін тиімді пайдалана отырып, пәндерді кіріктіре оқыту арқылы студенттердің құзыреттілігін арттырып, оларды шығармашылық дербестікке жеткізу;
• студенттердің қатынастық (коммуникативтік) мәдениетін қалыптастыру, озық педагогикалық технологияларды пайдаланып олардың теориялық-практикалық білім-біліктерін тереңдету әрі кеңейту.

Соңғы кезде жоғары оқу  орындарында білім беруді ақпараттандыру мәселесіне қазақстандық зерттеушілер тарапынан да көп көңіл бөлінуде. Олардың ішінде Е.С. Сарманов, Ш.Қ. Құрманалина, Ұ.Т. Нұрманалиева, Ж.М. Түсібаева, М.Қ. Татыбаев және т.б. кандидаттық диссертациялары ақпараттандыруға негізделген білім беру мәселелеріне арналған.

Ал еліміздегі білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі кіріктіру, кіріктіре оқыту  республикамызда А.А. Бейсенбаева, Қ.А. Аймағамбетова, Ә. Мұханбетжанова, Ә. Түркменбаев және өзге де ғалымдардың еңбектерінің зерттеу объектісі болып табылады.

Қазіргі кезде кредиттік  оқытуға көшу жағдайында пәндерге бөлінетін  сағат cанының азаюы пәндердің мазмұнын кіріктіру өзектілігін одан әрі  арттырып, осы үрдісті ақпараттық оқыту құралдарымен пән мазмұнына  сай жасақталу мәселесін шешумен  ұштастыруды керек етіп отыр. Өйткені, ақпараттандыру – бүгінде қоғамдық өмірдің өзге салаларындағыдай білім  берудегі стратегиялық мақсат-міндеттерді  орындауды интенсивтендіруге мүмкіндік  беріп отырған бірден-бір үрдіс. Осы ретте педагогикалық оқу  орындарында биология мен химия  пәндерін ақпараттандыру негізінде  кіріктіре оқыту қажеттілігі  мен осы қажеттіліктің практика жүзінде ескерілуі арасында бірнеше  қарама-қайшылықтар туындап отыр, атап айтқанда:

• жоғары оқу орындарында арнаулы компьютерлік кабинеттерді жабдықтау талаптарының орындалмауы;
• ақпарат көздерін пайдалану, ондағы мәліметтерді іріктеу жөніндегі әдістемелік нұсқаулардың аздығы, әсіресе оның мемлекеттік тілде кемде-кем болуы;
• педагогикалық оқу орындарындағы оқытушылардың басым көпшілігінде білімді ақпараттандыру мүмкіндіктерін пайдалану тәжірибесінің аздығы;
• білім ордаларында оқу-тәрбие үрдісін ақпараттандырудың кешенді түрде, толығымен жүзеге асуының мүмкін болмай отырғандығы;
• пәндерді кіріктіруде мазмұндық-құрылымдық тетіктерді пайдалануға негізделген қолданбалы бағдарламалардың жеткіліксіздігі;
• кредиттік жүйеге өту жағдайында пәнаралық кіріктіру, мазмұн сабақтастығын сақтау, білімді жүйелеу т.б. талаптарының қойылуы мен оларды орындау бағытындағы жұмыстардың аз болуы, соның ішінде электрондық оқулық басылымдармен жабдықталу деңгейінің төмендігі.

Бұл қарама-қайшылықтарды  шешу, біріншіден, студенттерді классикалық  педагогикадағыдай оқыту объектісі  ретінде қарастырмай, заманауи білім  беру парадигмасына сәйкес оларды өзіндік  қабілеттері дами түсетін белсенді субъектіге айналатындай етіп оқу-тәрбие үрдісін педагогикалық технологиялар  негізінде қайта құруға тікелей  байланысты.

Екіншіден, пәнаралық кіріктіру  арқылы материал мазмұнының тереңдігін және оны саналы меңгеруді қамтамасыз ете отырып, студенттердің өздік  жұмыстарының орындалу деңгейін көтеруге қол жеткізсе болады. Мұнда ақпараттық, негізінен компьютерлік құралдарды белгілі бір әдістемелік ұстанымдарға сәйкес оқытуды интенсивтендірудің, яғни сапалық жағынан арттырудың маңызы көл-көсір.

Оқу үрдісін дәл осылайша қайта құру мәселесі, дәлірек айтсақ, биология мен химияны оқытуды  кіріктірудің оңтайлы жолдарын ақпараттандыру ісі тәжірибеде жүйелі түрде шешімін  таппай отыр.

Сонымен қатар, қазіргі таңда  бүкіл әлемдік білім беру кеңістігінде, оған сәтті ену бағытын ұстанған біздің елімізде ақпараттандыру білім  беруді демократияландыру, іздендіру, гуманитарландыру, оқу мазмұнын саралау  мен кіріктіру секілді басты  педагогикалық үрдіс, принцип болып  табылады.

 

«Педагогикалық оқу орындарында биология мен химия пәндерін ақпараттандыру негізінде кіріктіре оқытудың теориялық негіздері».

Жоғары педагогикалык оқу орындарының білім беру теориясы мен практикасында биология мен химия пәндерін оқытудың бүгінгі жай-күйіне талдау жасау арқылы, оның ғылыми-теориялық негіздері айқындалып, биология мен химия пәндерін оқытуды ақпараттандыру негізінде кіріктіре оқытудың мүмкіндіктері мен оқытудың жолдары көрсетілді, осылайша оқытудың құрылымы ұсынылды.

Бүгінгі таңда білім беру жүйесін ақпараттандыру, оқу-тәрбие үрдісінде ақпараттық технологияны пайдалану, ақпараттық технология арқылы студенттердің білім деңгейін көтеру педагогикалық оқу орындарының  алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі болып саналады. Оқу-тәрбие үрдісін  ақпараттандыру мәселелерін зерттеуде  үлес қосқан ғалымдар қатарына Е.И. Машбиц, В.В. Гриншкун, В.Н. Косов, Е.Қ. Балапанов, Б.С. Гершунский, Ж.А. Қараев, А.Ж. Арыстанова, С.К. Қариев және т.б. енеді. Білім беруді ақпараттандыру мен студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастыру негізінде болашақ мамандардың кәсіби даярлығын жетілдіру Б. Әбдікәрімұлы, А.К. Мынбаева, Қ.А. Сарбасова, Ш. Таубаевалардың зерттеулерінде қарастырылған. Электрондық оқу-әдістемелік кешендерін жасау мен қашықтықтан оқыту мәселелері Д.М. Джусубалиева, В.П. Тихомирова және т.б. еңбегінде көрініс тапқан. Осы зерттеулерге теориялық және әдістемелік тұрғыда талдау жасай отырып, «ақпараттық технология» мен «ақпараттандыру» ұғымдарының мән-мағынасын барынша жақсы ашатын анықтамалар келесілер деп шештік:

• «Ақпараттандыру – ақпараттық технологияларды пайдаланудың негізінде электрондық ақпараттық ресурстарды, ақпараттық жүйелерді қалыптастыруға және дамытуға бағытталған ұйымдастырушылық, әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық процесс...»
• «Ақпараттық технология – ақпараттық ресурстарды қолдану үрдістерін жеңілдетуге, олардың қауіпсіздігі мен жылдамдығын арттыруға бағытталған ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу, шығару және тарату жұмысын атқаратын технологиялық тізбекте біріктірілген әдістердің, өндірістік үрдістердің, программалық-техникалық құралдардың жиынтығы» (Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі);
• «Ақпараттық технология – ақпаратты алудың, жасаудың, жеткізудің, сақтаудың және пайдаланудың әдістері мен құралдары» (педагогикалық сөздік).

Осындай түсінік негізінде  біз педагогикалық оқу орындарында  білім беруді ақпараттандыру арқылы пәндерді кіріктіре оқытуда, студенттерге оқу үрдісінде ақпараттық технология мүмкіндіктерін өздерінің оқу қызметінде пайдалану жолдарын игерту барысында  биологияны химиямен пәнаралық байланыста оқуда студенттердің тиімді ақпаратты  жинап-табуыларына, ерекшеліктері мен  ұқсастықтарын көре отырып салыстыруларына, қорытынды шығаруға, теориялық білімді  біртұтас меңгерулеріне, оқу жобасын  жасап құрастыру жұмысын жүргізулеріне, олардың ақпараттық мәдениеттілігін  көтеруге мүмкіндік туады деген  позицияны ұстандық. Студенттердің білім беруді ақпараттандыру мүмкіндіктерін жете білуі маңызды, көкейкесті мәселені қойып, оны оңтайлы шешудің жоспарын жасауды, тиісті материалдарды, деректерді толық жинап, оны талдауға, қорытындылай білуге мүмкіндік береді. Ақпараттандыру негізінде биология мен химия пәндерін кіріктіре оқыту студенттердің логикалық ой қорытып, кез келген жағдаятта өз білімдерін қолдану барысында ақпарат көздерінен алған деректеріне сүйеніп мәселені дұрыс шешуге талпынысын тудырады.

Білім беруді ақпараттандыру негізінде биология мен химия  пәндерін кіріктіре оқытудың мақсаты  – жалғыз бір пән бойынша білім  алып қана қоймай, мазмұны кіріктірілген  білімді өзінің іс-әрекетінде оңтайлы  пайдалануға, білім сапасын дамытуға мүмкіндік беруінде.

Бұл студенттердің жаратылыстану  ғылымдарының негізін саналы меңгертуге жағдай жасау талабынан туындауда. Біз зерттеу жұмысымызда ақпараттандыру арқылы пәнаралық кіріктіруді жүзеге асырған кезде сағат санын  қысқартуды көздемейміз. Керісінше, студенттердің  бір пәннен алған білімін келесі пәнді оқытуда кіріктіре отырып, білімнің ғылыми тұрғыдан кеңеюі мен  тереңдеуін, олардың ортақ ұғымдарды  саналы меңгеруін, ақпараттық материалдарды  тиімді және ұтымды пайдалануын қамтамасыз ету мәселелеріне баса көңіл бөлеміз.

 

Пәнаралық байланыс негізінде кіріктіре оқыту тарихына көз жүгіртсек. Бұл идея Я.А. Коменскийден басталады. Ұлы дидакт: «Бір-бірімен байланысы бар заттар, сол байланысы көрсетіле отырып оқытылуы қажет»,– деген болатын. Атақты педагог пәндердің арасындағы байланысты пайдаланып кіріктіре оқыту негізінде оқыту үрдісінің біртұтастығын қалыптастыруға қол жеткізуге болатынын айтты. Осы идеяға көптеген педагогтар қосылып, оны одан әрі дамытты. Кіріктіре оқыту идеяларын В.Я. Стахарин, Н.Ф. Бунаков, В.И. Водовозов, т.б. педагог ғалымдар жалғастырып, пәндерді кіріктіре оқыту әдістемелерін ұсынды. Үздіксіз білім беру теориясында 1980-жылдардың соңында білім беру мазмұнының одан әрі дамуының негізгі жолдарының бірі (саралаумен бірге) болып көрсетілген кіріктіру қазіргі таңда оқу-тәрбие процесін технологияландырудың бірден-бір шарты болып табылады. Этимологиялық мағынасы («интеграция» – лат. untegratio) «қалпына келтіру», «толықтыруды» білдіретін бұл ұғым педагогикада бірнеше тұрғыдан қаралады:

• кіріктіру – оқытудың жүйелік принципіне сай жақсы ойластырылған, жіті қарастырылған педагогикалық үрдіс;
• кіріктіру – мазмұндық қайталауларды болдырмау; оқу үрдісінде бағдарламадағы пәндерді логикалық негізделген бірізділік принципіне қарай құрастыру және түрлі пәндерді оқытуда «шекаралық білімді» үйлестіру арқылы қол жеткізуге болады;
• кіріктірудің маңызы, кіріктірілетін пәннің оқу жоспарына сәйкес студенттер сапалы білім ала отырып, өздерінің танымдық қабілеттерін дамытады, табиғаттың біртұтас ғылыми бейнесі жөнінде түсінік қалыптастырады, алған білімдерін болашақта тиімді пайдалануға, оны дамытуға қажетті білік-дағдыларды бойына сіңіреді.

Түрлі пәндерді кіріктіру  материалдық дүние мен оны  кешенді танып білу мүмкіндіктерінің жалпы әдіснамалық бірлігі принципіне негізделеді. Сондықтан да жаратылыстану  пәндерін, соның ішінде, биология мен  химия пәндерін ақпараттандыру негізінде  кіріктіре отырып оқыту табиғат, қоғам, болмысты, олардың өзара диалектикалық  байланысын тұтас қабылдап, студенттердің  жүйелі ойлау қабілетін дамытуға септігін тигізеді.

Сөйтіп, пәнаралық байланыстардың әртүрлі нысандары болуы мүмкін. Теорияда мұндай байланыстардың нысандарын: 1) құрамына, 2) әсер ету бағытына және 3) байланыстарды түзетін элементтердің өзара әрекеттесу тәсіліне қарай ажыратады. Алғашқы нысан оқу материалының мазмұнымен, қалыптастырылатын білік-дағдылармен әрі ойлау операцияларымен, әдістерімен және ұйымдастырушылық нысандармен анықталатындықтан, мұнда  
а) мазмұндық, ә) операциялық, б) әдістемелік және в) ұйымдастырушылық пәнаралық байланыс типтерін анықтауға болады.