Баяндама Жаңа акпарат технологиялары

Кіріспе

Қазіргі кезде шапшаң жүріп жатқан жаһандану үрдісі әлемдік  бәсекелестікті күшейте түсуде. Тіпті  бірқатар дамыған елдерде бұл  идея ұлттық қағидаға айналып отыр. Сондықтан халықаралық ұйымдар  әлем елдерінің бәсекеге қабілеттілігінің рейтингін анықтауға кірісті. Елбасы Н.Ә.Назарбаев Қазақстанынның бәсекеге қабілетті 50 елдерінің қатарына кіру старатегиясы атты жолдауында «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдарының бірі» деп атап өткен болатын. Қай заманда да өркениеттің дамуы интеллектуалдық шығармашылық қабілеттіліктің негізінде жасалынған, әлі де солай болып келеді. 

Біріккен ұлттар ұйымының шешімімен «ХХІ ғасыр – ақпараттындыру ғасыры» деп аталды. Қазақстан  Республикасы да ғылыми-техникалық прогрестің негізгі белгісі – қоғамды ақпараттындыру болатын жаңа кезеңіне енді. Қоғамды ақдараттандыру – экономиканың, ғылымның, мәдениеттің дамуының негізгі шарттарының бірі. Осы мәселені шешудегі басты рөл мектепке жүктеледі.

Елімізде білім берудің жаңа жүйесі жасалып, оның мазмұнының түбегейлі өзгеруі, оның дүниежүзілік білім кеңістігіне енуі бүкіл оқу-әдістемелік жүйеге, мұғалімдер алдына жаңа талаптар мен міндеттер қойып отыр.

Информатика пәнін оқытудың тиімділігін арттырудың жолдары өте көп. Соның бір жолы ретінде оқытудың жаңа технологиясын енгізуді атап өтуге болады. Білім беруді ұйымдастырудың дүниежүзілік тәжірибесінде көптеген оқыту технологиялары жүзеге асырылуда.

Қазіргі таңда  мектептегі информатиканы оқытулың негізгі міндеті — ақпаратты түрлендіру, тасымалдау және пайдалану процестерін меңгеру, оқу барысында кейіннен қызмет ету саласында да өзін-өзі көрсету, дамыту кұралы ретінде компьютерлік технологияларды тиімді пайдалану тәсілдерін үйрету болып табылады. Осы мақсатты жүзеге асыру нәтижесінде оқушылар ақпараттық технологияларды пайдалану тәсілдерін игеріп, қазіргі әлемнің ақпараттық бейнесін жасауға қол жеткізетін деңгейге көтеріле алады.

ЖАҢА АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ИНФОРМАТИКА САБАҒЫНДА  ҚОЛДАНУ

Информатика сабағындағы жаңа ақпараттық технологиялар құралдарының техникалық базасы

Компьютер, телекоммуникациялық  және желілік құралдар ақпараттарды қабылдаудағы әдістерді өзгертіп, әртүрлі әрекеттерге жаңа мүмкіндіктерді ашып отырып, қaзipгі қоғамның даму кезеңіндегі оқыту мақсатының көкейкесті және маңызды мәселелерне қол жеткізеді. Білім берудегі ақпараттық технологиялар оқытуда қолданылатын электронды құралдар мен оларды функционалдау тәсілдерінің жиынтығын анықтайды. Білім беруде қолданылатын бағдарламалық-техникалық құралдардын классификациялық белгілері ретінде мыналарды айтуға болады:

• дидактикалық бағыт;
• бағдарламалық ұсыныс;
• техникалық ұсыныс;
• пәндік аумақта қолданылуы.

Дидактикалық  бағыт бойынша классификация. Бағдарламалық-ақпараттық комплекстің дидактикалық бағыты бойынша классификация белгілерін кейбіp әдебиеттерден кездестіруге болады. Мысалы, үйренушілерге компьютер арқылы берілетін білімді келесідей классификациялау керек. Біріншіден, білімді анықыталған және анықталмаған деп болу қажет болып табылады. Ал, кейінірек жасанды интеллект аумағында зерттеулердің дамуымен бұл білімдер артикулденетін және артикулденбейтін болып аталатын болды.

Білімнің  артикулденетін бөлiмi - бұл үйренушілерге  ақпараттарды (мәтіндік, графикалық, бейне, т.б.) бірнеше бөліктерге бөлу арқылы беруге болатын және оңай құралатын білімдер.

Білімнің  артикулденбейтін бөлімі - интуиция, өтіл (опыт) негізінде құралған бөлімдер. Білімнің мұндай классификациясына сүйене отырып, оқыту бағдарламалық-аппаратық комплекстерді классификациялауға болады. Осы комплекстер негізде құралған және білімнің артикулденген бөлімін оқытуда қолданылатын технологиялар декларативтік деп аталады. Декларативтік технологияларға мыналарды жатқызуға болады:

-    компьютерлік оқулықтар;

-   оқытылатын мәліметтер қоры;

-  үйренушілерге белгіленген ақпаратты ұсынатын , дұрыс меңгеруін тексеретін, сақтауға мүмкіндік беретін мәтіндік және бақылау бағдарламалары мен басқа компьютерлік құралдар.

Бағдарламалық-аппараттық комплекстерді құруда және бімнің артикулденбеген  бөлімін меңгеруде қолданылатын технологиялар процедурлық деп аталады. Бұл топтың компьютерлік ақпараттық технологиялары білімнің ақпараттарын бірнеше бөліктерге бөліп тексермейді және ақпарат бөліктерін қамтымайды. Олар әртүрлі модельдер негізінде құрылған. Бұл жағдайда компьютерлік ақпараттық технологияларға мыналар жатады:

-  қолданбалы  бағдарламалар пакеті (ҚБП);

-  компьютерлік  тренажерлер (КТ);

-  зертханалық  практикумдер;

-  ойындардың  бағдарламалы;

- үйренушілерге  зерттеу кезінде оқытылатын пән  бойынша білім алуына   (қосуына) мүмкіндік беретін экспертті-үйрену жүйелері (ЭУЖ) және басқа да компьютерлік құралдар.

ЖАТ негізіндегі оқыту құралдарының жүйесі. Қазіргі кезде оқытудағы ЖАТ-ды қолданудың бірнеше негізгі бағыттарын бөлуге болады:

1. Оқу материалын баяндау кезіндегі көрнекілікті жоғарлату, кез келген объекттер мен процестерді модельдеу, білімді меңгергенін бағалау, оқу материалын жүйелеу үшін оқытудың дидактикалық құралы ретінде ақпараттық технологиялардың аппараты және бағдарламалық құралдарын пайдалану;
2. Оқытудың әртүрлі формаларын іске асыру: жеке, коллективті, өзіндік, дистанциялық оқыту
3. Қазірігі автоматталдырылған оқыту жүйелерін қолданып, оқытуды автоматтандыру;
4. Koмьютepлiк оқыту бағдарламаларын ғылыми тұрғыдан дәлелденген сценарийлерді жасау, педагогикалық бағдарламалық құралдардың сапасын бағалау мен экспертиза жасау;
5. Білім басқарудағы ақпараттық технологиялар құралдарын профессионалды қолдануға үйрету. (Басқарудың автоматты жүйелері, жұмыс орындарын автоматтандыру) ;
6. Оқытудағы компьютерлік телекоммуникацияларды қолдану;
7. Өз пәндік облысында ақпараттық технологияларды қолдану;
8. Жаңа ақпараттық технологияларды қолданып локалды және глобалды ақпараттық ресурстарға қол жеткізу;
9. Психологиялық-педагогикалық және  ғылымилық зерттеулерде     ақпараттық технологиялар құралдарын қолдану.

Сабақ барысында  мультииедиялық технологияларды қолдану  ерекшеліктері

Мемлекеттік білім беру стандарты қазіргі заман оқушысына  үлкен талаптар қояды. Қысқа мерзім, үлкен көлемді ақпараттар және оқушының білімі мен білігіне үлкен талаптар – қазіргі білім беру процессінің шарттары осындай болып тұр. Мұндай жоғары сұраныстарды тек дәстүрлі оқыту әдістері мен педагогикалық құралдар технологиясына жүгіну арқылы толық қанағаттандыру мүмкін емес. Дамып келе жатқан жаңа ақпараттық технологияларға, әсіресе мультимедия-технологияларына сүйенген оқыту поцесін ұйымдастырудың жаңа тәсілдері қажет. Оқыту процесінде ақпаратты ұсыну тәсілдерін (дыбыс, видео, анимациялар, графиктер және т.б.) сабақ барысында қолдаудың дидактикалық мүмкіндіктерін сауатты қолана білу басты мақсат болып отыр.

Ақпараттық технологияларды  қолдану қазіргі уақытта оқытудың мазмұнына, формасына және әдістеріне едәуір өз ықпалын тигізуде. Қазіргі  оқушылар қазіргі заман ақпараттық технолгияларды (дербес компьютер, Интернет сервистері, электронды оқулытар және т.б.) белсенді түрде қолдануда, олар компьютерлік мәдениеттің аудио-видео өнімдері, компьютерлік ойындар мен тағы басқа элементтерінде тәрбиелеген.

Қазіргі заманның мультимедия  және гипермедия технологияларын информатика  сабағында қолдану оқытылып отырған бағдаламалық қамтамсыз етудің мүмкіндіктерін көрнекі түрде көрсетуге мүмкіндік береді, сонымен қатар видеосабақтар (мультимедиялық презентациялар) білім берудің тиімділігі мен мотивациялығын арттыруға көмектеседі.

Білім берудегі мультимедиялық технологиялар

Мультиедиялық технологиялар  білім беру процессін толықтыра  отырып, оқыту ақпаратынын қабылдау процесінде білім алушының, яғни оқушының көптеген сезу компонентерін тару арқылы қабылдаған ақпараттың барлығын зердесінде сақтауды одан да тиімді етеді.

Қазіргі уақытта мультимедия-технологиялары – бұл білім беру процесін ақпараттандырудың  ең бір жарқын болашағы бар бағытарының  бірі. Қазіргі заман ақпараттық технологияларын  білім беру саласында сәтті түрде  қолана білудің бірден-бір тиімді жолдарының бағдарламалық және әдістемелік қаматамасыз етуді жоғарлатып, материалдық базаны толықтыру, сонымен қатар міндетті түрде ұстазадардың квалификациясын жоғарлату болып табылады. Мультимедия және гипермедия-технологиялар өз ішінде күшті оқыту ресурстарын интеграциялайды, олар ең алдымен ақпараттық және коммуникативтліктік компетенциялары туындайтын және қалыптасатын ортаны қамтамасыз ете алады. Мультимедия және телекоммуникациялық технологиялар жалпы білім беру ісіндегі бұрын шешім таппай келген жаңа, тың дидактикалық мүмкіндіктерді шешуге мүмкіндік беретін зор құрал. Мультимедия негізіндегі интерактивті технлогиялар Интернет-комуникациялар базасында, әлде интерактивті СD-курстары немесе мектептерде спутникті Интернетті қолдану арқылы ауыл мектепетрінің «артта қалушылық» проблемасын шешудің тиімді жолын ашты.

Мультимедиалық  технологиялар — бейнелік және аудиоэффектілік, әр түрлі мультипрограммалық мүмкіндіктерді интерактивті программапық жабдықтың басқаруымен орындата алатын электрондық күжаттарды дайындау тәсілдері.

Гипермедия – бұл  мультимедиялық объектілердің арасында қатынауды қамтамасыз ететін сілтемелер арқылы біріккен компьютерлік файлдар.

Әрине мектептерде компьютерлік сыныптарды ұйымдастыруда Интернет-технологиялар  назар аудартарлықтай, бірақ актуальды ақпаратты алу мүмкіндігінің артықшылығымен, барлық әлеммен дерлік сұхбаттасу мүмкіндігімен қамтамасыз еткенімен, оның да маңызды кемшіліктері артып жатыр: бұл нашар байланыс желілерінде үлкен көлемді ақпараттармен жұмыс жасаудағы қиындықтары (ал бұндай аймақтар ҚР-ның шалғай аудандар мен ауылдық желерде көп) мен байланыс желісінсіз жұмыс істей алмау. Бұндай кемшіліктер CD ROM және DVD атты оптикалық компкт дискілерінің қолданылуымен жойылады. Қолда бар бағдарламалық қамсыздандырулар, соның ішінде дайын электронды оқулықтар және кітаптар, сонымен қатар жеке бағдарламалар мұғалімге ілім беру барсын тиімді етуге көмектеседі. Мұғалімнің ақпаратты іздеу мен алудағы көмекшісі, сонымен қатар өз әріптестерімен байланысу құралы Интернет болып табылады.

Мультимедиялық  технологиялардың қолданылуы

Қазіргі уақытта мұғалімдер оқушылар бойында сабақ барсында оқуға деген қызығушылық деңгейінің төмендеуімен, өз бетінше жұмыс істеудеге  салғырттық, тіпті оқуға деген  қызығушылықтары болмаумен байланыста проблемаларға тап болуда. Балалардың оқуға деген қызығушылықтың жойылуының бірден-бір себептерінің бастысы, әсіресе, сабақтардың бірсарынды өтуі болып табылады. Күнделікті ұстаздың ізденіссіздігі сабақ беруде бірсарындыққа әкеп соғады, ал бұл бірқалыптылық өз кезегінде баланың бойындағы  қызығушылықтың жойылуына басты себеп болады. Сабақты ұйымдастыруға тек шығармашылық тұрғыдан келу, оның қайталанбастығы, мысалдардың, әдістердің және ұйымдастыру формаларының әр алуандығы ғана сабақтың тартымдылығын, оқушылардың қызығушылығын арттыра алады. Оқушының танымдық деңгейін арттырудың көптеген тәсілдері бар. Олардың бірі бұл оқушылардың танымдық деңгейін арттыру мен олардың зейінін аудартуға көмектесетін видеофильмдер мен мультимедия технологияларды қолдану.

Білім беру орындарында практикалық жұмыстарына қарқынды түрде ақпаратты экрандық түрде ұсынудың жаңа бастауларының енуі видеоәдісті бір бөлек оқыту әдісі ретінде ерекшелеп алуға мүмкіндік береді. Видеоәдісті білімді ұсыну үшін, бақылауды, тұрақтандыруды, қайталауды, жалпылауды ұйымдастырда қодануға болады, ол барлық дидактикалық функцияларды орындайды. Бұл әдіс ақпаратты көрнекі түрде қабылдау негізіне сүйенеді. Берілген әдістің оқыту және тәрбиелеу функциясы көрнекі сұлбалардың жоғары тиімділіктігіне негізделеді. Қөрнекі түрде ұсынылған ақпарат қабылдауға жеңіл және бала зердесінде жақсы, әрі жылдам сақталады.

Білім беру процесінде видеоәдісті қолдану мынадай мүмкіндіктер береді:

• Оқушыларға зерттелетін құбылыс және процесс туралы толық, әрі ақиқат ақпарат беру;
• білім беру процесіндегі көрнкекіліктің маңыздылығын арттыру;
• оқушылардың сұраныстары мен қызығушылықтарын қанағаттандыру;
• мұғалімнің техникалық жұмысының білімді басқару мен коррекциялаумен байланысты бір бөлігінен босату;
• тиімді кері байланысты орнықтыру;
• толық, әрі жүйелі басқаруды, үлгірімді объективті түрде тіркеуді ұйымдастыру.

Видеоәдістің  көмегімен көптеген дидактикалық және тәрбилеу алғышарттары шешіледі. Ол мына жағдайларда әсіресе тиімді:

1. жаңа материалды түсіндіруде;
2. күрделі механизмдердің, процестердің, графикалық моледьдердің әрекеттер принципінің динамикасын түсіндіруде;
3. ауқымды жұмыстық процестерді бақылауда;
4. видеоқұжаттарды ұсыну, өмірмен байланысты күшейтуде;
5. құрылғының ішкі бөлігінде іске асатын жасырын процестерді бақылауда;
6. оқу-жаттығушылық және зерттеу жұмыстары үшін мәліметтер қорын құруда;
7. білім беру процесін рационализациялау, оның өнімділігін арттыру, ғылыми ақпартатты тасымалдау және қабылдаудың оптималды көлемін педагогикалық басқару сапасын арттыру жолымен қамтамасыздандыруда.

Берілген әдістің тиімділігі видеоұсынымның сапасы мен қоланылған техникалық құралға тура тәуелді болады. Видеоәдіс оқыту процесін ұйымдастыруына үлкен талаптар қояды, ол өзінің айқындығымен, ойластырылғандығымен және мақсаттығымен ерекшеленуі тиіс. Видеоәдісті қолданушы ұстазадан зерттелетін проблема шеңберіне оқушыларды ендірудің, олардың әдекеттерін бағыттай отырып, жалпылама шешімдер алуының, жеке-дара көмек көрсетудің жоғары іскерлігін талап етіледі.

Заман талабына сай мультимедия-технологияларын  информатиканы оқытуда қолдану зерттеліп жатқан бағдарламалық қамсыздандырудың мүмкндіктерін көрнекі түрде беруге мүмкіндік береді, сонымен қатар слайд-презентациялар оқытудың тиімділігі мен мотивациялығын арттыруға көмектеседі. Қазіргі уақытта ақпараттық технологияларды қолдану білім беру мазмұнына, формасы мен әдістеріне үлкен ықпалын тигізіп жатқан фактісін ешкім жоққа шығара алмайды. Мектептегі білім беруде мультимедиялық технологиялар өз тиімділігін дәлелдей алды. Оқыту ақпараттарын интерактивтілікпен үйлестіре әр түрлі көркем ұсыну мүмкіндігімен қоса, мультимедия жаңа сапалы білім беру деңгейімен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар компьютерлердің техникалық құралдарының дамуымен бірге мултимедиялық ортаның визуальді ұйымдастырылуы да өзгере түседі. Үшдеңгейлі графиканы қолдану мүмкіндігі дәстүрлі кітап метафорасын жүзеге асыратын гипермәтінді беттерден тұратын электронды оқулықтардан «жаңа» әлем метафорасының негізінде ұйымдастырылған интерактивті білім беру ортасына көшу мүмкіндігін береді. Енді экран мониторы оқушы үшін жаңа үшдеңгейлі білім әлеміне терезе есебінде қабылданатын болады, ондағы нақты объектілердің сұлбалары виртуалды модельдермен қатар әрекет етеді. Оқушыларды оқытуда қазіргі заман ақпараттық технологияларды қолданудың негізгі шарттары мыныалар: компьютерді заман талабына сай оқыту құралы есебінде пайдалану; компьютермен интерактивті сұхбатқа оқушылардың мұғаліммен әрекеттесуде мүшелік қосылу; ақпаратттық технологияларды қоладануда оқушылардың өзбетімен білім алу ролін арттыру. Білім беру процесін оптимизациялау қазіргі уақыт ақпараттық технологиялар шарттарында бағдарламалы-шығармашылық проектерін қолдануға негізделуі мүмкін.