Жергілікті басқару органдарының материалдық – қаржылық негіздері

- Баланстық  есеп әдісі муниципалды территориядағы  құрылыстың мақсаттарын бағалауға  мүмкіндік береді және шаруашылық  объектілердің өндірістік қуатын  анықтауды (су, орман, жер, т.б.);

- Жүйелік  талдау әдісі жан-жақты қарастырылған  талдау болып табылады. Мақсаттың  белгіленуі, міндеттің анықталуы  ғылыми гипотезаның жасалынуы  өндірістің оптималды ерекшеліктерін  жан-жақты игеруді рет-ретімен  жүргізілетін әдіс. Оптималды критериісі  тұлғаның сұранысын қанағаттандыратын  тиімділік болып табылады;

- Жүйелік  талдау – бұл күрделі жүйенің  тұтастығын зерттейді. Бұл талдау  негізінде басқару 3 кезеңді қамтиды:

1. Басқару  субъектінің қызметінің ауқымын,  саласын анықтайды;

2. Жүйелік  талдау тәуелсіз жүргізіледі;

3. Проблемаларды  шешуде баламалы вариантты дайындау  және оның ішіндегі ең тиімдісі  таңдау.

- Экономикалық  және математикалық әдісі арқылы  територияларды әлеуметтік-экономикалық  процестерді экономикалық-математикалық  модельдеудің бағыттарын анықтауға  болады:

1. територияның  тепе-теңдігі.

2. Шаруашылық  салалардың үйлестірілуі.

3. Аумақтық  құрылымының әлеуметтік-экономикалық  жүйесінің құрылуы.

4. Басқару  жүйесін құру.

- Статистикалық  әдіс корреляциялық анализді  жүргізу, индекстерді есептеу  үшін муниципалды менеджментте  қолданады.

 

 

 

1.2. Муниципалды шаруашылықты қалыптастырудың экономикалық мәні мен негіздері

 

Өркениетті  елдердің көпшілігінде жергілікті жұмыстарды муниципалды органдар жүзеге асырады. Муниципалды менеджмент аймақтағы  әлеуметтік экономикалық жүйені зерттейтін ғылыми тәртіп. Муниципалды қызмет жергілікті өзін-өзі басқару органдарында жұмыс істейтін қызметкерлердің  тұрақты кәсіби іс-әрекеттері болып  табылады. Муниципалды менеджмент аймақтық экономикалық географиямен тығыз байланысты. Экономикалық география – аймақтық ұйымның шаруашылықтарын, өндірістік күштерін оқып үйренуге мүмкіндік береді. Ал, муниципалды менеджмент олардың  аумақтық ішкі әлеуметтік экономикалық жүйесінжәне басқарылуын оқытады. Муниципалды органдардың негізгі  ерекшеліктері халықтың сайлауы  нәтижесінде басқарушының анықталынуы  және өздерінен жоғары тұрған мемлекеттік  органдарға тікелей бағынышты болмауда.

Бірқатар  елдерде барлық жергілікті мәселелерді  шешу міндеті орталық уәкілеттің өкілі болып жоғарыдан тағайындалатын бастықтың қолына беріледі. Ол әр жерде  әр түрлі аталады. Олар мемлекеттік  әкімшіліктің бір құрамы болып табылатын  жергілікті басқару аппаратына жетекшілік етеді. Мұндай құрылым «тікелей мемлекеттік  басқаруң деп аталады.

Нарықтық  экономика жағдайында әр түрлі ерекшелікке  ие болған аймақтарды бір орталықтан басқару нарықтық механизмдеріне толық  жұмысын істеуіне кері әсерін итгізеді. Сондықтан орталық атқарушы органдар мен жергілікті атқарушы органдардың  негізгі функциясын анықтаған жөн.

Муниципалды менеджменттің негізгі мақсаты  жергілікті жерлердегі халықтың экономикалық және әлеуметтік жағдайын, нарықтық экономика  жағдайын жақсарту мен дамыту.

 Мемлекеттің  билігі таралатын барлық жүйе (аймақ, өлке, қала, поселка, село) сол мемлекеттің территориясы  болып табылады. Ал, мемлекеттің  территориялық құрылымы мемлекет  пен оның территориясын құрайтын  жеке бөліктердің қызметін облыстар, өлкелер, аудандар атқарады. Бұның  түрлері әр елде әр түрлі  болады. (провенция, департамент,  қауым).

Мемлекеттің өз қызметін жүргізу үшін әкімдік-территориялық  бөліктер құрады. Олар жалпы мемлекеттік  саясатты жүзеге асырады. Әкімшілік-территориялық  құрылымның географиялық құрылымнан айырмашылығы бар. Себебі, бұл жерде жергілікті биліктің жүйесін жасап, белгілі  бір заңдардың нормасын белгілеу қажет. Сонымен бірге жергілікті билік жүйесінің өзінен жоғары тұратын  билік деңгейлермен және мемлекеттік  басқару органдары ара-қатынастарын заңдастыруы шарт.

Үлкен мемлекеттің  әкімшілік-территориялық құрылымы көп сатылы болып келеді. Шағын  территорияның бөліктері өздерінің  ерекшеліктері шартты түрде иерархияларын  сақтай отырып, өздерінің ірі территорияларға  қосады. Абсолютті билік әлсіреп, қоғам дамыған сайын төменгі  сатыдағы территорияда өзін-өзі басқару  жүйесі қалыптасты. Қазіргі кезде  мемлекеттің территориялық құрылымы конституция мен заңдар арқылы белгіленеді. Жалпы мемлекеттің территориялық құрылымыекіге бөлінеді:

1. Унитарлы,   

2. Федерациялы.

Жерлігікті  билік жүйесінің ұйымдастырылуына қарай унитарлық мемлекеттерді  шартты түрде орталықтандырылған және орталықтандырылмаған болып бөлінеді.

• Орталықтандырылған унитарлы мемлекеттік жергілікті автономия жоқ, ал сол жердегі барлық билік қызметін жоғарыдан тағайындаған әкімшілік жүргізіледі.
• Орталықтандырылмаған унитарлы мемлекет орталық пен жергілікті әкімшілік территория бөліктерінің арасындағы өкілдіктер заң жүзінде белгілеген.

Федерация бірнеше жеке құрылымдардың бір  мемлекетке топтастырылуы. Олар орталықпен тең дәрежеде қарым-қатынас орнатады. Жалпы мемлекеттің мақсатының қажеттілігіне  сай кейбір құқықтарды мойындайды. Федерация құрылымдағы субъектілердің өздерінің заң шығарушы органдары, сот органдары және кейбір жағдайда жеке конституциялары және азаматтығы да болады.

 

Муниципалды басқарудың бірқатар айрықша белгілері  бар:

1. Әлеуметтік бағдарға ие, яғни бұл басқару адамдарға, тұрғындарға жақын, олардың өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді;
2. Муниципалды меншік түрінде жеке басқару объектісіне ие. Осыған қатысты жергілікті билік органдарына иелену құқығы, пайдалану құқығы муниципалды меншікке бір уақытта жауапты болу құқығы берілген;
3. Жергілікті басқарудың негізгі функциялары сайланбалы муниципалды органдар өзін-өзі басқарудың ұжымдық органдары атқарады. Бұл демократиялық бастаманың, еркіндіктің едәуір толық пайда болуы және муниципалды басқаруға тұрғындардың тікелей қатысуын растауға мүмкіндік береді.

Муниципалды басқарудың мақсаттары мен міндеттері 2 топтан тұрады:

1. Әлеуметтік мақсаттар мен міндеттер тобы:

а) Территория тұрғындарының негізгі өмір сүру жағдайын, тұрғын-үй, тұрмыстық қызметтер, коммуникация құралдарын басқада қажетті  өмір сүру құралдары сияқты аса қажетті  құндылықтарға қол жеткізуді  құру, қамтамасыз ету, қолдау көрсету  және жақсарту;

б) Өзінің білім, еңбек, шығармашылық әлеуметін  пайдалану мен дамытуда азаматтардың тең бастапқымүмкіндіктерін қамтамасыз ететін жағдайлар құру;

в) Осы  топтың келесі мақсаты еңбекпен қамту, жұмыссыздықты төмендету;

г) Тұрғындардың едәуір әлсіз топтарын әлеуметтік қорғау;

д) Әлеуметтік қақтығыстардың алдын-алу, әлеуметтік текетіресті болдырмау.

2. Экономикалық мақсаттары мен  міндеттері:

а) Муниципалды  құрылымның экономикалық ресурстарын  ұтымды пайдалану оның ішінде муниципалдық билік органдары иелік ететін табиғи, еңбек, материал, қаржы, ақпараттық ресурстар бар;

б) Муниципалдық құрылымдар аумағында экономикалық және қаржылық жағдайын тұрақтандыру экономикалық және қаржылық дағдылардың  алдын-алу, өндірістің өсуіне ықпал  ету;

в) Кәсіпкерлікті  қолдау, кәсіпорындардың әр түрлі  меншік формаларын дамыту;

г) Аймақтық нарықтарды дамыту, муниципалды құрылымдардың  аумағында өндірілетін өнімнің, тауардың, қызметін бәсекеге қабілеттілігін жоғарлату және жағдай жасау.

Муниципалды басқарудың объектілері мен субъектілері.

Муниципалды (меншіктің) басқарудың экономикалық объектілеріне  муниципалды меншіктің объектілері  және муниципалды басқаруға берілген және мемлекеттік меншіктің объектілері  болады. Мұндай объектілерге қатысты  муниципалды органдар тікелей, жанама әдісті қолдануға құқылы.

Муниципалды басқару субъектілеріне територияларды бірлікті тұрғындардың еріктері мен  тілектерін шынай өмірге айналдыруға  бағыт алған жергілікті өзін-өзі  басқару органдары кіреді. Муниципалды  органдар мемлекеттік билік жүйесіне кірмейді және олардың статусын анықтайтын заңды және тағы басқа нормативті-құқықтық актілермен тағайындалған жеке компентенция шеңберінде тәуелсіз қызмет жасайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІ. Жергілікті шаруашылықты тиімді басқаруға қол жеткізу жолдары     2.1. Жергілікті шаруашылықты басқаруды жетілдіру жолдары

Бүгінгі күн тэртібіне  еткір қойылып отырған мемлекетгік  басқару жүйесін жетілдіру мэселесі жергілікті шаруашылыкгы қальштастыруға, оны жетілдіруге бірден-бір бастама  болып та-былады. Ауыспалы кезеңце  қаржы ресурстарын эр түрлі билік  деңгейлері арасьщца қайта бөлу, бюджетгік жэне бюджегген тыс қорлар есебінен қаржылык көмек көрсету тетікгері бар. Жергілік-ті шаруашылықгы басқаруды жетілдіру үшін де алдымен оның қаржылық астарын қарастыру ләзім. Өйткені, біздегі әкімшілік-аумақтық бірліктердің экономикалық, қаржылық, элеуметтік, инвестициялық жэне тағы басқа элеуегін салыстырмалы тұрде қарастырғанда оньщ көрсеткіштерінщ деңгейі едэуір алшақіықпен сипатгалатынын көреміз, Аймақгардың қаржылық мүмкіндігін кеңейту, олардың қаржы саласындағы дербестікгерін артгыру жер-гілікгі шаруашылықгы дамытудағы ең басты мэселе. Сондықган да жогары тұрған бюджетген төменгі бюджетке трансфертгер, субси-диялар бөлу унитарлы және федерациялы мемлекетгерде кеңінеи тараған. Яғни қаржылық ағыыдар процесі бюджетаралық катынас-тар йегізін құрайды. Ал бюджетаралық қатынастардьщ камтамасыз етілуі ұшін мынадай қагидалардың орындалуы шартты:

• Бюджет мэселесінде жалпымемлекетгік мүдде мен халык мүддесінін бірлігі;
• бюджет-салықтық өкілетгікгерді  ажыратуда, шығындар мен табыстарды, сонымен бірге табыстарды бөлу және қайта бөлуде орталықтандыру жэне орталықсыздандыру қағидаларының ұштастырылуы;
• бюджеттер дербестігінің жоғары деқгейлілігі және әрбір басқару органдарының бюджетгерінің теңестірілуіне, қамтамасыз етілуіне жауапшы болуы;
• мемлекеттін бюджет-салық саясатьш жүзеге асыруға аумақтық баскару органдарының белсенді қатысуы.

Бүгінгі күні бюджет жұйесіндегі  бюджетаралық қатынастар-дын реттелмегендігі еткір проблема болып отыр. Қазақстан Рес-публикасы Президентінщ 2001 жылгы 24 қазанындағы №713 Жар-лығымен мемлекетгік басқару деңгейлері жэне бюджетаралық қатьгаастарды жегілдіру арасында өкілетгікгерді ажырату жөнінде Мемлекетгік комиссия құрыпғаны вгкен тарауда айтылды. Комис-сияжұмысыныңмаксаты-мемлекетпкбаскарудеңгейлеріарасында мемлекепік функцияларды тиімді бөлу, сондай-ақ бюджетаралық қатыиастарды жетілдіру жөнінде ұсыныстар эзірлеу болып табы-дады. Комиссия жұмысыньщ шеңберінде Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің 2002 жылғы 5 ақпанъшдағы №4 өкімімен мемлекеттік басқару денгейлері мен бюджетаралык катынастарды жетілдіру арасындағы өкілеттіктерді ажырату тужырымдамасы-ньщ жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобы қдіылып, олар жергілікгі бюджеттердің туракгьшығын камтамасыз ететін бюджетаралық қатынастарға оңтайлы көзкарасты қалыптастьфу мақсатында келесі нұсқаларды әзірледі:

1. жеке бекітілген салыкгар: салык базасы мен онын мөл- 
   шерлемесі жергілікті басқарудьщ бақылауында болады;
2. ыдырайтын салыктар: салык базасы мемлекетгік деңгейде 
   белгіленеді, бірак мөлшерлемесі жергілікті экімшілікпен 
   ретгеледі;
3. салыкгық емес тусімдер: кейбір айыппұл, мүлікті пайда- 
   ланганы үшін төлем сиякгы салықгык емес тусімдер жер- 
   гілікгі басқаруға қарасты. Орталық үкімет завды түрде 
   аталған тұсімдерді қай бюджетке түсетінін жэне оған есеп 
   жүргізетіи органды да белгілейді;
4. бөлінетін салық: салык салу объектісі мен онын мөл- 
   шерлемесі үштьщ деңгейде анықгалады. Догенмен бюд- 
   жеттерге табыс ретінде аударым жасау салық түсімінің 
   мөлшеріне қарай тіркелген пропорциямеи жұзеге асады. 
   Бюджеттерге бөлінегін қаржы мөлшері мынадай талдауға 
   негізделінеді: белгілі бір уақыт аралыгында мемлекет- 
   тік орган алатьш бюджет табысының алеуетгі мөлшері; 
   жан басына шакканда мемлекет шыгындары, белгілі бір 
   аумақтағы халыюың саны, аймактьщ салықгық элеуеті 
   жэне тағы басқа санатгар;
5. қаржылық көмектер (граштар мен орталықгандырылған 
   субсидиялар): орталықсыздандырылғанбасқару органының 
   қаржылық көмекгегі ұлесі (аумақгық немесе жергілікгі 
   билік органдары, штатгар, провинциялар жэне т.б.) заңмен 
   анықгалады, бірақ оның қалай жұмсалынатын эрбір жер- 
   гілікті   басқару  органдарында дербес  шешіледі.   Әрбір 
   аумақтык бірліктің алатын қаржылық көмегінің көлемі 
   онын салықгық элеуетінің деңгейіне байланысты;
6. арнайы граштар;  гранттың сомасы ортапық үкіметпен 
   анықтапады, болмаса ол ашық жарияналады (ягни агым- 
   дағы қаржы жылы өзгерістерге ұшырауы мүмкін). Мұндай 
   граштын ерекшелігі орталық үкімет оньщ пайдаланылу 
   бағытын белгілейді. Граштьщ мөлшері бюджеттің шы- 
   ғынына байланысты.

Бюджетаралык  катынастар мэселесінің шешілу  барысьша мемлекетгің құрылысы әсер егуші факторлардың бірі регінде

экімдердің мвртебесі жөніндегі  мэселе 2004 жылдан баотап жүзеге аса бастауда. Оған осы жылы республикалык бюджегген 2,9 млрд теңге бөлінді. Міне, осылайша дайындалған түжырымдамаға ¥лт-тық кеңестің кезекті отырысында Қазақстан Республикасы Прези-денті Н. Назарбаев тоқталып, онда орталықгандыру процесі көзге ұрып тұрғандықтан да оң ықылас туғыза коймайтынын айтгы. Сонымен қатар бұл іс те әзірге жақсы шешім табыла қоймағанын атап көрсет