Тұрлаулы мүшелерді оқыту

    Баяндауыш  сөйлемді аяқтап, ойды тиянақтап  тұратындықтан, баяндауышты сөйлемнен  табу қиынға түспейді. Тек кейде  оқушылар инверсияланып, сөйлем  мүшелерінің қалыпты орын тәртібі  бұзылған өлең мәтінінде баяндауышты  жолды іздеп шатасады. Сондықтан баяндауышпен жұмыс істегенде осыған көбірек назар аудару керек. Мысалы,

Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы,

Масатыдай құлпырған  жердің жүзі, - деген  өлең жолдарындағы баяндауыш, өлеңді ойша қалыпты сөйлемге айналдырып баяндауышқа сұрақ қою  арқылы тапқызылады. Сонымен бастауыш сөйлемде айтылған ойдың иесі болса, баяндауыш сөйлемдегі ойды тиянақтап, аяқтап тыңдаушы мен оқушыға түсінікті етіп тұрады. Баяндауышты өтер алдында оқушыларға оның сөйлемдегі қызметі жайында түсінік берілу керек.

    Сонан кейін мына таблицаны пайдалана отырып, баяндауыштың өіндік белгілерін, анықтамасын танытқан дұрыс.

    Осы таблицадағы  әр сөйлем арқылы баяндауыштардың  тұлғасын, сұрауларын, қай сөз тартарынан  болатынын оқушыларға дедуктивті  – индуктивті тәсілдермен танытып, баяндауыш жөнінде мынадай ой қорытындысын шығару керек:

1. Баяндауыш сөйлемдегі ойды аяқтайды, тиянақтайды.
2. баяндауыш бастауыштың қимылын, ісін, жайын, күйін, заттық, сындық сапасын, санын, мөлшерін, мекенін, мезгілін білдіреді де, не істейді? Не болды? Не етеді? Қайтеді? Кім? не? Деген сұрақтарға жауап болады.
3. Баяндауыш атау, жатыс септіктегі етістіктердің және көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулы есім сөздерден және есімдіктерден, атау, жатыс септігіндегі мезгіл, мекен үстеулерден жасалады.
4. Баяндауышта дара, күрделі және бірыңғай болып келеді.
5. Баяндауыштың негізгі белгісін таяныш етіп, оған мынадай анықтама беру лайық:

    Сөйлемдегі  ойды тиянақтайтын, аяқтайтын мүшені  баяндауш дейміз.

Оқушылар баяндауыштан алған теориялық білімді берік есте сақтау үшін, мынадай дағдыларды бойларына қалыптастыру шарт: кез келген етістікті сөйлемнің баяндауышы етіп айта да, жаза да алу; атау тұлғадағы бастауышпен шатастырмау; олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін білу; бір тұлғадағы сөздердің бірде бастауыш, бірде баяндауыш қызметін атқарып тұрғанын дәлелдей білу; жатыс септіктегі баяндауышты сол тұлғадағы сөйлемнің басқа мүшелерінен ажырату; қандай жағдайда мезгіл, мекен үстеулерінің баяндауыш болатынын айту, баяндауыштың анықтамасын және өзіндк белгілерін өз сөзімен түсіндіру т.б.

    Есте болатын  бір нәрсе, оқушылар етістіктен  болған баяндауышты төменгі сыныптан  бастап-ақ жақсы білетіндіктен,  оны сөйлемнің басқа мүшелерімен  шатастырмайды. Ал атау, жатыс  тұлғадағы есім баяндауыштарды  және үстеуден болған баяндауышты солармен тұлғалас сөйлем мүшелерімен шатастыру практикада жиі кездеседі. Мұның өзі – оқушылардың баяндауыштың өзіндік белгілерін жете білмеуінен және жаттығу, дағдыландыру жұмыстарының аз орындалуынан орын алған кемшілік. Осындай кемшілікті жою үшін, оқушыларға жаттығу, дағдыландыру жұмысын көбірек орындату керек және баяндауыштың өзіндік белгісін кейбір оқушы білмесе, соны үнемі түсіндіріп, есіне салып отырған жөн.

    Бастауыш сияқты  баяндауыш та құрамына қарай  дара, күрделі болып екіге бөлінеді. Дара баяндауыш бір ғана сөзден жасалады да, күрделі баяндауыш бірнеше сөзден жасалады. Мұны оқушылар төменгі сыныптан біледі, сондықтан кейбіреулері қандай баяндауыш күрделі болатынын өздері – ақ айтып береді.

    Ендігі қиындық  – қандай тұлғадағы сөздер  мен сөз таптарының күрделі баяндауыш деп аталатынын оқушылардың есте сақтауы. Оны білдіру үшін мына кестені пайдалану керек:

    Оқушылар кестені қарап шығып, сол кестедегі машина бояу жүріп келе жатыр сөйлеміндегі күрделі баяндауыш – жүріп келе жатыр деген күрделі етістіктен; екінші, үшінші сөйлемдерде адам еді, үшеу екен күрделі баяндауыштары есім сөздер мен көмекші етістіктерден; төртінші сөйлемде Тереңсайдың тұсы күрделі баяндауышы ілік септіктегі зат есім мен көмекші есім тіркесінен; бесінші сөйлемдегі он үш күрделі баяндауышы күрделі сан есімнен; алтыншы сөйлемдегі 220 мың шаршы километр баяндауышы есім мен шама, мөлшерді білдіретін сөздер тіркесінен; жетінші, сегізінші сөйлемдердегі жоқ еді, тиіс екен баяндауыштары жоқ, тиіс сөздері мен көмекші етістіктер тіркесінен; соңғы тоғызыншы сөйлемдегі бел байладық баяндауышы тұрақты сөз тіркесінен жасалғанын айтады. Әрине, мұның бәрін айту бір ғана оқушыдан талап етілмейді. Ондай жұмысты бүкіл сынып орындауға тиіс.

      Мұнан соң оқушыларға оқулықтағы күрделі баяндауыш жайындағы түсінікті оқытып, онда күрделі баяндауыштың неше түрлі жолмен жасалатыны жайында айтылғанын сұрайды.

    Ең соңында  мұғалім таблица мен оқулықта берілген күрделі  баяндауыштың жасалу жолдарын топтап, ықшамдап айтады, оқушылардың жауабын толықтырады:

    Оқулықтағы  бір жаттығуды ауызша, екінші  бір жаттығуды жазбаша орындату; күрделі етістіктен жасалған  баяндауышы бар сөйлем ойлату; көмекші етістік пен есімнен жасалған баяндауышы бар сөйлемді мысалға келтіру; күрделі есімдерден жасалған баяндауышы бар сөйлемдер топтастыру; өлшем, мөлшер атаулары тіркесінен жасалған баяндауышы бар сөйлемдер ойлату; идиомалардан жасалған күрделі баяндауышы бар сөйлемдерді мысалға келтіру; карточкамен жұмыс істеу; күрделі бастауышы бар сөйлемдерді күрделі баяндауышы бар сөйлемдерге, керісінше, күрделі баяндауышы бар сөйлемдерді күрделі бастауышы бар сөйлемдерге айналдыру (оған мына тәрізді сөйлемдерді ұсыну лайық: Осы -  біздің  ауылдың тұсы. Қосынды – жетпіс бес, қосылғыштар қай сан? Он бес шақырым жаяуға аз дол емес. Адам деген – ардақты ат.) т.с.с

    Осындай жұмыстар  арқылы күрделі баяндауышты оқушыларға  саналы меңгертіп алғаннан  кейін,  баяндауыш та сөйлемнің басқа мүшелері сияқты сөйлемде бірыңғайланып  келетінін оқушыларға бір-екі  мысалдарды талдай отырып түсіндірген жөн. Мәселен, Егіс мәдениетін әрі өсірем, әрі кеңейтем деген сөйлемдегі өсірем, кеңейтем баяндауыштары әрі шылаумен өзара байланысып келген.

    Бұл сияқты  жұмымтарды орындату арқылы оқушыларға, біріншіден, баяндауыштың да бірыңғай  болатынын аңғартсақ, екіншіден,  бірыңғай баяндауышты орынды  қолдануға үйретеміз; үшіншіден,  бірыңғай мүшелерді дұрыс оқуға,  тыныс белгісін дұрыс қойып  жазуға төсендіре түсеміз.

    Сөйлемдегі  сөздердің байланысын оқығанда  оқушылар бастауыш пен баяндауыштың  қиыса байланысатынынан дерек  алады. Сондықтан бастауыш пен  баяндауыштың байланысын жаңа  материал сияқты түсіндірмей  – ақ, бастауыш пен баяндауыштан  дағдылар беру сабағының бірінде жаттығу жұмыстарын орындата отырып, оқушылардың қиысудан алған білімін тереңдете түскен дұрыс.

    Мына тәрізді  жұмыстарды орындату арқылы оқушыларға  бастауыш пен баяндауыштың қалай  байланысатынын аңғаруға болады:

1. Екі оқушыға әнші, ұшқыш сөздерін жекеше, көпше жіктету.  Жіктік жалғаулы сөздердің астын сыздыру. Бастауыш пен баяндауыштың қалай байланысқанын айтқызу.
2. Өзіміз келеміз, Бәріміз келеміз, Үшеуіміз келеміз сөйлемдерін дәптерлеріне жазғызып, бастауыш пен баяндауыштың өзара қалай байланысқанын айтқызу.
3. Еңбек ширатады, өмір үйретеді. Мен, Саят, Сапар үшеуіміз құрдас едік, дос едік. Сен   Ғазиз екеуің сыйлас едіңдер, сырлас едіңдер деген сөйлемдерді тақтаға жазғызып, баяндауыштың қай сөзбен байланысып тұрғанын дәлелдету.

    Осы жұмыстарды орындатқаннан кейін мынадай қорытынды шығаруға мүмкіндік туады.

    Бастауыш пен  баяндауыш қиыса байланысады.  Бастауыш пен баяндауыш мынадай тәсілдермен қияса байланысады:

1. Баяндауыш бастауышпен жақпен, жекеше, көпше, анайы, сыпайы түрде қиысады.
2. Етістік пен есімнен болған баяндауыштар жіктік, өздік, жалпылау есімдіктері мен  жинақтау сан есімнен болған бастауыштармен 3 жақта, жекеше, көпше, анайы, сыпайы түрде байланысады.
3. Есім сөзден болған бастауыш пен баяндауыш тек үш жақта ғана қиысады.
4. Сөйлемде әр жақтағы бірыңғай бастауыш және жалпылауыш сөз болса, баяндауыш жалпылауыш сөзбен қиысады.

     Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықшаны өту үшін, бастауыш пен баяндауыштың байланысын пысықтау қажет. Ол үшін мына тәрізді жұмыстарды орындатқан жөн:

1. Оқушыларға баяндауышын есім сөз етіп, мысалы, дәрігер, кәсіпкер сөздерін үш жақта жекеше, көпше түрде жіктету керек.
2. Баяндауыштарын етсітік етіп, ІІІ жақта тұрған бастауыштармен қиыса байланыстыру. Мысалы, Мен, Сәуле, Зеріп – үшеуіміз айырылмастай дос едік. Сен, Сырым екеуің, жас едіңдер. Өмір шынықытырады.

    Осы жұмыстарды  орындатқаннан кейін, қиыса байланысқан  сөздерді сызбамен көрсету. Осыларға  қарап оқушылардың өздері: «Етістік  пен есімнен болған баяндауыштар, жіктік, өздік, жалпылау есімдігінен болған баяндауыштар жіктік, өздік, жалпылау есімдіктері мен жинақтау сан есімнен болған бастауыштармен ІІІ жақта, жекеше, көпше, анайы, сыпайы түрде қиыса байланысады. Сөйлемде бірыңғай бастауыш және жалпылауыш  сөз болса, баяндауыш жалпылауыш сөзбен де қиыса байланысады» , - деп қорытынды шығарады.

    Тілімізде  бірсыпыра бастауыштар сөйлемде  ерекше интонациямен басқа сөйлем  мүшелерінен оқшауланып, бөлініп  айтылады. Жазғанда мұндай бастауыштан соң сызықша қойылады. Осындай бастауыштарды кестемен көрсетіп түсіндірген дұрыс.

    Кестедегі  бірінші сөйлем «Менің досымның  бойындағы жақсы қасиет – еңбекқорлық»  дегенде, қасиет сөзі – баяндауыш,  ол көтеріңкі интонациямен айтылған, жазғанда сызықша қойылады. Интонацияның  қасиет сөзіне түсу себебі: сөйлеуші  тыңдаушының назарын қасиет сөзіне аударып, ой екпінін түсіріп тұр және баяндауышы атау тұлғадағы зат есімнен жасалған. Егер сөйлемді өзгертіп, менің досымның бойында талай – талай қасиет бар десек, интонация талай – талай сөзіне түседі, ол көтеріңкі интонациямен айтылады. Сондықтан қасиет сөзі көтеріңкі интонациямен айтылмайды. Кестедегі сөйлемдердің бәрінің бастауыштары ой екпінін қабылдап, айтқанда көтеріңкі интонациямен айтылады да, жазғанда сол себепті сызықша қойылады. Егер сызықша қойылмаса, ол сөздерді анықтауышпен шатастыруға болады. Оқулықта берілген ережені жаттауды талап етіп керегі жоқ. Ережелерді  оқып танысқаннан кейін, жаттығу, дағдыландыру жұмысатрын көбірек орындатқан жөн. Әр ережеге байланысты сөйлемдерді дұрыс оқуға, дұрыс жазуға назар аударған жөн. Практикалық жұмыстарды көбірек орындату арқылы ғана оқушыларда бастауыштың сызықшасын дұрыс жаза алатын дағдылар қалыптасады. Уақытты ереже айтуға ғана емес, оқулықтағы жаттығуларда баяндауыштан кейін сызықша қойылған сөйлемдерді дұрыс оқу, мәтіндерді түсіндіріп жазу, өздіктерінен мәтінді құрау, бақылау диктантын алу тәрізді жұмыстарға жіберген дұрыс.