Топырак жалпы маглумат

Топырак материялынын ен коп болегин  ауа агысы жердин бетине такау  кабатка айдап акетеди.

Жердин бетимен кошетин майда  топырактын басым копшилиги диаметри 1 миллиметрден киши агрегат фракцияларынан куралган.Ал одан улкенирек болшектердин(2,5%)шантуткышка домалап келип тускен себеби-онын тесиги жер бетине тым такау болды да,корпус тегис дискинин усине орнатылды,топырак коргайтын туйиршиктер сонын устимен онай домалап келип,кабылдагыш тесикке онай тусип отырды.Одан гори будырлау жерде олар типти козгалган жок.Майда топырактын курамында колеми 0,5 миллиметрден киши усак,агрресияшыл фракциялар(«секирмелер»)басым болды,ал сыргып козгалатындардын улеси 17,7-30,2%-тен аскан жок.

    4)Топырак туйиртпегинин  байланымдылыгы жане топырактын  жел эрозиясына тозимдилиги.

Топырак коргайтын туйиртпектердин  механикалык жолмен бузылуы,сондай-ак су мен муздын ириткиш ыкпалы туйиртпектердин  механикалык бериктигинин,ягни байланымдылыгынын  жойылуына байланысты. Айкын нарсе-бирдей жагдайда,туйиртпектердин механикалык  бериктиги негурлым томен болса,байланылымдылыгы басымдау туйиртпектермен салыстырганда  ол солгурлым бурынырак жане солгурлым  кобирек ажырайды.

Топыракты зерттеудин кай турин  алсаныз да профильди сипаттаган кезде «структуранын бериктиги» деген корсеткиш келтириледи. Бул  бериктикти органолептикалык жолмен-топырак  туйиртпегин саусакпен езу аркылы аныктайды.Булай аныктау кезинде ешкандай сандык корсеткиш туралы соз болуы мумкин емес.Назар аударатын нарсе,мундагы бериктик деп механикалык бериктик белгиленип отыр,ал сонын бер жагында бул термин адебиетте судын шайгыш ыкпалына тозимдиликти белгилеу ушин колданылатындыгымен баршага малим.

Органолептикалык жолмен байкау аркылы топырак(сортаннан баскасы) туйиртпегинин  байланымдылыгы механикалык курамга  байланысты екени-топырак негурлым женил болса,оны курайтын туйиртпектер солгурлым бос болатыны алдекашан  аныкталды.

Зерттеу топырак туйиртпектеринин байланымдылык вариацияларынын 90 %-ке жуыгы топырактын механикалык курамымен  аныкталатынын корсетти. Казакстаннын солтустик облыстарындагы негизи сортан емес топырактардын байланымдылыгы мен механикалык курамы арасындагы сандык тауелдилик мынадай тендеумен  корсетиледи:

       S=34,7+0,9×1-0,3×2-0,4×3,

Мундагы:S-топырак туйиртпегинин  байланымдылыгы(%);

×1-лайка молшери(диаметри 0,001миллиметрден киши болшектер),%;

×2-майда кум молшери(диаметри 0,05-0,25миллиметр болшектер),%;

×3-ири кум молшери(диаметри 0,25-3,00 мм болшектер),%.

Формуладан (2)коринип отырганындай,байланылымдылыкты  лайка кушейтеди де,ири жане майда  кум нашарлатады.

Жогарыда келтирилген формуламен аныкталатын туйиртпек байланымдылыгынын,жел  эрозиясынын пайда болу сипаты мен  жиилигинин арасында озара байланыстын  бар жогын табиги жагдайда тексерип кору кажет болды.Осы максат ушин 1970 жылы ВНИИЗХ-тын агротопырак болиминин  топырак физикасы лабораториясынын кызметкерлери «Целингипрозем»инстутынын  Кокшетау филиалымен бирлесип Кокшетау облысындагы Кокшетау тажирибе станциясы(Кокшетау ауданындагы Чаглинка селосы)мен  Ленинград ауданындагы «Ленинград»савхозынын  егистик жерине методикалык эрозиялык  зерттеу жургизди(Зайцева,Шиятый,Лавровский,Хмеленко,Полянский,1970)

               5)Топырак коргау шараларын негиздеу.

Алдынгы тарауда корсетилгендей ,0-5см кабаттагы туйиртпектилик тозимдилик межесинен (60%),асиресе ен акыргы межеден(50%)томендеген кезде осимдиктермен коргалган топырак емес,кайта бети жаланаш топырактар желге тозимсиз болады.