Балық аурулары

11. Суды тек  тасымалдап жеткізетін ірі толық  жүйелі балық өсіретін шаруашылықтарда, суы ағызылмайтын немесе толық  ағып кетпейтін тоғандарда, сонымен  қатар жабық табиғи су айдындарында  кешенді әдіспен сауықтандыру  жүргізілінеді. Әдістің құрамына  енетіндері: ауру қоздырғышының  көздерін анықтау, жою шаралары  бойынша қоздырғыштардың таралу  жолдарын үзу, балықтардың табиғи  төзімділігін арттыру, аурудың таралуына  тосқауыл қою және оларды бағып  ұстауға бір қалыпты жағдай  туғызу.     

12. Судың қышқылдығын  және оларда жиналып қалған  органикалық қалдықтарды бейтараптау  мақсатында, судың рН деңгейін 8,5 дейін көтерілуіне қол жеткізе  отырып, семірту, өсіру және аналық тоғандарына су көлемінің 150-300 килограмм/гектарының мөлшерінде сөндірілген әкті немесе әктің сүтті сұйығын енгізуді ұсынады.     

13. Қолайсыз балық  өсіруші шаруашылықтарында аэромонозбен  ауырып жазылған және осы көрсетілген  ауруға едәуір төзімділігі бар  балықтардан, аталық өндіргіш балықтар  мен жас балықтардың топтары  жасақталады.     

14. Аэромоноздың  созылмалы ауруынан қолайсыз  шаруашылықтарда, табиғи су айдындары  мен су қоймаларында балықтардың  ауруларына шалдықпайтын немесе  едәуір төзімді балықтарды: өсімдік  улы (ақ амур және дөңмаңдай), шортан, өзектік жайын және басқа түрлері  өсіріліп, көбейтіледі.     

15. Емдеу мақсатында  Қазақстан Республикасында тіркелген  дәрі-дәрмектік препараттар қолданылады.      

16. Балық өсіруші  шаруашылықтан балық аэромонозына  қойылған карантинді, балықтардың  ауруының соңғы тіркелгенінен  бір жыл өткеннен кейін және  өндірістік тоғандардан алынған  биологиялық сынамалардың жақсы  нәтижелері және жүргізілген  ветеринариялық-санитариялық шаралар  кешені өткізілгеннен кейін алады.

Қазақстан Республикасы        
Ауыл шаруашылығы министрінің    
29 қыркүйектегі 2004 жылғы     
"Балықтардың кейбір инфекциялық   
ауруларын алдын алу және жою    
жөніндегі ветеринариялық      
ережелерін бекіту туралы"     
N 525 бұйрығымен бекітілген   

 Описторхозды  алдын-алу және жою жөніндегі  
ветеринариялық ережесі     

 Осы описторхозды  алдын-алу және жою жөніндегі  ветеринариялық ережесі (бұдан әрі - Ветеринариялық ереже) Қазақстан  Республикасының "Ветеринария туралы"  Заңының 26-бабына сәйкес, жеке және заңды тұлғалардың міндетті түрде орындайтын ветеринариялық іс-шараларды ұйымдастыру және орындау тәртібін анықтайды.  

1. Жалпы ережелер      

1. Описторхоз - Opisthorchidae тұқымдас Opisthorchis felineus трематодасының  адам және етқоректі жануарларда (иттердің, мысықтардың, түлкілердің, ақ  түлкілердің, шошқалардың) қоздыратын  ауруы. Жыныстығы жетілген описторхтар  бауырдағы өт жолында, өт қабында  және ұйқы безінде паразиттік  тіршілік етіп, бауырдың қатты  зақымдануын тудырады. Метацеркарийлар - балаң құрт кезеңі тұқы балықтарының  бұлшық еттерінде тіршілік етеді. Описторхоздың табиғи ошағы бар. Ауру жиі энзоотиялар түрінде  өтеді және ол бауырдың жіті  зақымдануымен, дененің улануымен  сипатталады.  
      Трематод қоздырушысының ұзындығы 8-12 миллиметр, ені 1,2-2 миллиметрге жетеді. Жұмыртқалары сопақ, сары-боз түсті, бір ұшында қақпағы орналасқан, мөлшері: ұзындығы 0,026-0,034 миллиметр және ені 0,011-0,019 миллиметр. Орналасқан орны - үй және жабайы жануарлардың, сонымен қатар адамдардың өт қабышығында, бауырдың өт жолы, сирек ұйқы безінде кездеседі. Описторхтың жұмыртқалары нәжіспен бірге сыртқа бөлінеді. Жұмыртқа су ағынына түскеннен кейін, паразит тұщы сулардағы Bithynia туыстығының ұлуларында және тұқы туыстығы балықтарында бірнеше жалғасқан даму сатысынан өтеді. Адам мен етқоректілер тұқы балықтарындағы және олардың қайта өңдеуден өткен өнімдеріндегі тірі балапан құрты (метацеркарий) бар тамақты пайдалану нәтижесінде жұқтырып алады.     

2. Описторхтар  өт жолын жарақаттау арқылы  өттің шығуын қиындатып, бауырда  тоқырау құбылыстарын туғызады. Дененің улануы және аллергиялық  жағдайдың дамуы басталады. Холецистит, бауыр циррозы пайда болады. Метацеркарийлармен  интенсивті зақымданған балықтардың  ұлпаларында инкапсуляциялық аймақтар  пайда болады, дәнекер ұлпалар  өсіп жетіледі, бұл бұлшықеттердің  созылмалығының және қызметінің  бұзылуына әкеліп соқтырады.     

3. Адамдарға  диагноз, гельминтокопрологиялық зерттеулердің  негізінде және клиникалық белгілерін  есепке ала отырып қойылады.     

4. Су ағындарында  мекендейтін тұқы балықтарға  гельминтологиялық зерттеулер жүргізіп, описторхтің балаң құрттарымен  жұқтырылғанын анықтайды. Бұлшықеттің  кесімдері микроскоппен компрессорлық  тәсіл арқылы зерттеледі. Метацеркарийлердің  қай түрге жататындығын белгілеу  үшін, балық етінің балауса кесімдерімен  таза (стерилді) мысықтарды қоректендіру  жолымен биологиялық сынама қойылады, оларды 25-30 күннен кейін зерттейді. Нәжістерден жұмыртқаларды, ал бауырдың  өт жолынан описторхтарды анықтайды.  

2. Описторхоздың  алдын алу шаралары     

5. Күрес және  алдын алу шараларының кешенінде, адам және малдың денсаулықтарына  қауіпсіз балық өнімдерімен қамтамасыз  етудің алғашқы маңызы бар  іс-шараларына жататындары:  
      1) адам және малдың гельминтоздар қоздырғышынан зарарсыздандыруына кепілдік беруші, балықтарды өңдеу реттілігімен қамтамасыз ету;  
      2) санитариялық-гигиеналық және ветеринариялық-санитариялық сараптама;  
      3) медициналық-биологиялық және ветеринариялық-санитариялық талаптарға, сондай-ақ паразитарлық тазалықтың көрсеткіштері бойынша санитариялық нормаларға сәйкес, зерттеулерді ұйымдастыру және сапалығын қамтамасыз ету.     

6. Елді-мекен  мен жануарларды описторхоздан  қорғау үшін, балық өнімдерін  тек ветеринариялық-санитариялық  паспорты бар балық шаруашылығы  мен балық өндірісінің су ағындарынан  сатып алуға рұқсат етіледі.  
      Ветеринариялық-санитариялық паспорт есепке алу құжаты болып табылады, онда су ағынының және оларда тіршілік ететін барлық балықтардың түрі мен гидробионтардың эпизоотиялық жағдайы, сонымен қатар судың гидрохимиялық, радиологиялық және токсикологиялық талдаулары көрсетіледі.     

7. Елді-мекенге  балықтарды сату зертханалық-ихтиопатологиялық  анықтаулық зерттеулер жүргізілгеннен  кейін рұқсат беріледі. 

3. Қолайсыз бекеттердегі  ауруды жою шаралары     

8. Күресу және  алдын алу тәсілдері медициналық  және ветеринариялық қызметтердің  бірлескен күшімен жүзеге асырылады. Гельминтокопрологиялық тексерулермен  ауруды жұқтырып алған адамдар  мен малдарды, ал балықтарды зерттеу  кезінде-қолайсыз су ағындарын  анықтайды.     

9. Қауіпсіздік  және санитариялық нормалардың  талаптарына сәйкес зертханалық  зерттеулер кезінде адамдардың  денсаулығына және малға қауіпті  тірі метацеркарилер Opisthorchis felineus анықталса, балықтарды және олардың өңделген  өнімдерін сатуға тыйым салынады.      

10. Адамдардың  денсаулығына және жануарларға  қауіпті тірі метацеркарилері  бар балықтар және олардың  өңделген өнімдері "шартты жарамды" немесе "жарамсыз" санатына ауыстырылады.      

11. "Шартты  жарамды" балық өнімі тағамдық  өнімге, қайта өңдеуге және сатылуға  тек зарарсыздандырудан кейін  ғана рұқсат етіледі.     

12. "Жарамсыз" санатына ауыстырылған балық  және олардың өңделген өнімдері  утилизациялауға жіберіледі.     

13. "Шартты  жарамды" балықты тамаққа пайдалану  мақсатында:  
      тұздау, тоңазыту, ыстау, қақтау, арнайы кулинариялық өңдеу немесе консервілеу жолымен өңдеуден өткізгеннен кейін рұқсат беріледі.     

14. Шартты жарамды  балық өнімін тұздау:  
      1) описторхидтың балапан құрттарынан балықтарды зарарсыздандыру, аралас өткір және орташа тұздауды (+1+2 Со температурасында тұздаудың бірінші күнінен тұздықтың тығыздығы 1,20) балық етінде тұздың массалық бөлігін 14 пайызға жеткізе отырып қолдану қамтамасыз етіледі. Бұндай кезде тұздаудың ұзақтығы төмендегіндей болуға тиіс:  
      - теңге балықта, үкішабақта, қабыршақ балықта - 10 тәулік;  
      - тортада, тарақ балықта, қызыл қанатта, щипа балықта, ұсақ (25 сантиметрге дейін) аққайрандарда, табанда, онғақта - 21 тәулік;  
      - ірі (25 сантиметрден жоғары) аққайрандарда, табанда, онғақта - 40 тәулік.  
      2) осы ветеринариялық ереженің 14-тармағының 1-тармақшасындағы "Шартты жарамды" балықтарға арналған әлсіз немесе ұзақ тұздау, тек 16-тармақта көрсетілген реттілікке сәйкес алдын ала тоңазытудан кейін рұқсат етіледі.     

15. Балықтардың  уылдырығын тұздау:  
      1) жылы күйінде тұздау (15-16 С о температурада), тұздың мөлшерінде (уылдырық салмағына пайызбен) жүргізіледі: 12% - 30 минут, 10% - 1 сағат, 8% - 2 сағат, 6% - 6 сағат жүргізіледі;  
      2) салқындатып тұздау (5-6 С о -температурада) тұз бен уылдырықтың сондай мөлшерінде екі есе ұзақ жүргізіледі;  
      3) шайлы лентец құртымен жұқтырылған ақсаха және басқа балықтардың уылдырықтарының салқындатылған тұздауы, уылдырықтың салмағына 5% тұздың мөлшерінде 12 сағат бойы жүргізіледі.     

16. Балықтарды  тоңазыту:  
      тоңазытудың келесі реттілігін сақтағанда балық описторхистың балапан құртынан зарарсызданады:  
      минус 40 С о (балық денесіндегі температура) - 7 сағат (зарарсыздандыруға қажетті уақыт);  
      минус 35 С о - 14 сағат;  
      минус 28 С о - 32 сағат.      

17. Балық өнімінің  ыстық термиялық өңделуі. Балық  өнімін зарарсыздандырудың сенімді  тәсілі оны жоғары температурамен  өңдеу болып табылады.  
      Қолданыстағы технологиялық нұсқауларға сәйкес жүзеге асырылатын ыстық және салқын ыстауы, сүрлеуі, кептіруі, сондай-ақ консервілерді жасау, описторхтың балаң құрттарынан балықтарды, аққайраннан басқаларын, зарарсыздандырады. Сүрленген және салқын ысталған балық өнімдерін дайындап шығаруға салқындатқан аққайран қолданылмайды, өйткені мұндай өңдеулерде описторхистың балапан құрттарынан оның зарарсыздандыруы іске аспайды.     

18. Малдардың  азығына тағайындалған балық  өнімдері, осы ветеринариялық ереженің 14-17-ші тармақтарында көрсетілген  өңдеу реттерімен зарарсыздандырылады.      

 19. "Шартты жарамды" балық өнімдерін қайта өңдеу кезінде алынатын қалдықтар, сонымен қатар "жарамсыз" санатына ауыстырылған балық өнімдері (10-тармақ), мал шаруашылығы мақсатына арналған балық ұнын шығаруға жіберіледі. Балық ұнын шығарушы қондырғылар болмаған жағдайда, қалдықтар қазанда қайнай бастаған мезгілінен бастап 30 минут бойы қайнатылады. Биотермиялық шұңқырларда көмуге рұқсат етіледі. Балық өнімін қайта өңдеуден алынған қалдықтарды алдын ала зарарсыздандырмай, су ағындарына және қоқсық орындарына тастауға, сонымен қатар олармен малдарды азықтандыруға тыйым  
10) балықтардың аурулары туралы есеп/отчет о болезнях рыб 
1. Жалпы мәлiметтер/1. Общие сведения  

 
 
2. Қолайсыз  объектiлер мен өткiзiлетiн ветеринариялық iс-шаралар туралы есеп/2. Отчет о неблагополучных  
 
объектах и проведений ветеринарных мероприятий 

 
Ескертпе/Примечание: 
 
1. Есеп балық шаруашылығы су қоймаларындағы балық және басқа су организмдерiн есепке алу, балық шаруашылығы су қоймаларындағы эпизоотияға қарсы және емдеу-профилактикалық iс-шараларды есепке алу, су қоймаларының диагностикалық зерттеулер мен су қоймаларына төлқұжат беру деректерi журналдарының деректерi негiзiнде өткен жарты жылдық үшiн жасалады./Отчет составляется за истекшее полугодие на основании данных журнала учета болезней рыб и других водных организмов в рыбохозяйственных водоемах, учета противоэпизоотических и лечебно-профилактических мероприятий в рыбохозяйственных водоемах, диагностических исследований и данных паспортизации водоемов. 
 
2. «Балық шаруашылығы» жолы бойынша жеке шаруашылық түрiнде көрсетiледi: балық питомниктерi, мамандандырылған толық жүйелi және толық емес жүйелi балық және бақ шаруашылықтары, балық комбинаттарының аумақтық жекешелендiрiлген балық шаруашылығы бөлiмдерi (телiмдер, цехтер), тiрi балық базалары, уылдырық өсiру шаруашылықтары, балық өсiру зауыттары және уылдырық инкубациясының дербес цехтары, балық өсiретiн балық өсiру – мелиоративтiк станциялары, көл балық шаруашылығы, балық өсiру фермалары (бөлiмдерi, тоғандары) бар балық өсiру субъектiлерi, сондай-ақ балық өсiрумен айналысатын басқа шаруашылықтар./По строке «Рыбоводные хозяйства» показываются как самостоятельные хозяйства: рыбопитомники, специализированные полносистемные и неполносистемные рыбоводные и садковые хозяйства, территориально обособленные рыбоводные отделения (участки, цехи) рыбкомбинатов, живорыбные базы, нерестово-вырастные хозяйства, рыборазводные заводы и самостоятельные цехи инкубации икры, рыбоводно-мелиоративные станции, выращивающие рыбу, озерные рыбоводные хозяйства, рыбоводческие субъекты, имеющие рыбоводные фермы (отделения, пруды), а также другие хозяйства, занимающиеся рыбоводством. 
 
3. «Балық кәсiпшiлiгi су қоймасы» жолы бойынша жерсiндiру жұмыстары жүргiзiлетiн барлық iшкi су қоймалары, өнеркәсiптiк және жаппай спорттық - әуесқойлық балық аулау (көлдер, көлтабандар, су қоймалары, шығанақ, өзендер, iшкi теңiздердiң жеке телiмдерi), сондай-ақ балық өсiрушi шаруашылықтар үшiн сумен қамту көзi болып табылатын су қоймалары./По строке «Рыбопромысловые водоемы» учитываются все внутренние водоемы, в которых производятся акклиматизационные работы, промышленный и массовый спортивно-любительский лов рыбы (озера, лиманы, водохранилища, заливы, реки, отдельные участки внутренних морей), а также водоемы, которые служат источником водоснабжения для рыбоводных хозяйств. 
 
4. 3-бағанның I-бөлiмiнде есеп беру кезеңiнде ветеринариялық қызмет мамандарымен немесе олардың қатысуымен зерттелген балық өсiрушi шаруашылықтар мен балық кәсiпшiлiгi су қоймаларының саны, 4-бағанда балықтардың және басқа гидробионттардың жұқпалы аурулары бойынша қолайсызға жатқызылған (зерттелгендердiң санынан) объектiлердiң саны көрсетiледi./В графе 3 раздела I отчета указывается количество обследованных за отчетный период специалистами ветеринарной службы или с их участием рыбоводных хозяйств и рыбопромысловых водоемов, в графе 4 – количество объектов (из числа обследованных), отнесенных к неблагополучным по заразным болезням рыб и других гидробионтов. 
 
5. Есептiң II-бөлiмiнде, 1-бағанда есеп беру кезеңiнде анықталған балықтардың және басқа гидробионттардың аурулары алфавиттiк тәртiппен келтiрiледi, ал 2-6-бағандарда көрсетiлген аурудың әр жолы бойынша тиiстi деректер толтырылады./В разделе II отчета, в графе 1 приводятся выявленные за отчетный период болезни рыб и других гидробионтов в алфавитном порядке, а в графах 2-6 заполняются соответствующие данные по каждой строке указанной болезни. 
 
6. Анықталған аурулардың iшiнде балықтардың залалдану немесе клиникасының болу дәрежесiне тәуелсiз бранхиомикоз, албырт айналмасы, торсылдақтың қабынуы, желбезек ауруы, бахтахтың инфекциялық қан аздығы, тұқы шешегi, фурункулез, көксеркенiң арамбез ауруы, шортан обасы, ихтиофтириоз, ботриоцефалз, кавиоз, дифиллоботриоз, описторхоз, филометроидоз мiндеттi түрде көрсетiледi. Есепке балықтың басқа да жұқпалы аурулары енгiзiледi./В числе выявленных болезней обязательно отражаются независимо от степени поражения рыб или наличия клиники бранхиомикоз, вертеж лососевых, воспаление плавательного пузыря, жаберное заболевание, инфекционную анемию форели, краснуху карпов, фурункулез, язвенную болезнь судака, чуму щук, ихтиофтириоз, ботриоцефалез, кавиоз, дифиллоботриоз, описторхоз, филометроидоз. В отчет включаются также и другие заразные болезни рыб. 
 
7. Есепке жануарлардың жұқпалы аурулары бойынша пайда болу себептерi мен оларды жою және оқшаулау бойынша қабылданған iс-шаралар мен қолданылған профилактика және басқа әдiстер туралы көрсетiлген қысқаша түсiндiрме жазба қоса берiледi./К отчету прилагается краткая пояснительная записка, в которой указываются причины возникновения болезней рыб и принятые меры по их ликвидации и локализации и о примененных профилактических и других методах.салынады.