Валюталық тәуекелдер және оларды сақтандыру әдістері

               Валюталық тәуекелдер және оларды сақтандыру әдістері

Валюталық операцияларды бастап жүргізіп жүрген маман бұл нарықтың қаншалықты тәуекел  және агресивті екендігі туралы өздеріне есеп беріу тиіс.

Сонымен бұл байланыста маңыздылығы ерекше:

• Валюта нарығының маңыздылығын түсіну
• Валюталық тәуекел түрлерін түрлерін ажырату және нақты тәуекел түрлерінің көлемін бағалай білу
• Жекелеген ұлттық валюта нарықтарында тәуекелділіктердің ұаншалыұты жоғары екендігін анықтау,мысалыәлемнің жетекші қор нарықтарымен салыстырғанда.

  Сонымен валюта нарығы дегеніміз – мәміле жасау және орындау кезеңі арасында сыртқы сауда,валюталық және басқа да операцияларды жүргізген кезде,шетел валютасы бағамының өзгерсінен болатын жоғалту қаупі. Валюталық тәуекелділік валюта бағамының өзгеруі кезінде шетел валютасындағы бағалы қағаздарға салымдар жасаумен байланысты туындайды.

  Валюталық  тәуекелдәләк пайыздық тәуекелмен  өте ұқсас. Екеуі де баға  мен құнның және соған сәйкес, келешектегі кіпістер мен шығындардың  элементерін біріктіреді. Екеуінің  де «баға» факторлары ұқсас  – бұл сыртқы және ішкі ақша  саясаты қатаң әсер ететін  сұраныс пен ұсыныс.

  Шын  мәнінде валюталық тәуекелділік  бағасы ұлттыұ валютада белгіленбеген  кез келген келісімге қол қойылғаннан  бастап немесе одан бұрын коммерциялық  ұсыныс айтылғаннан бастап пайда  болады.

   Экспорттаушы үшін тәуекелділік  – бұл шетел валютасы бағамының  тапсырысты бекіту күні мен  төлем алған күнге дейінгі  аралықта шетел валютасы бағамының  төмендеуі. 

 Бұл  тәуекелдерді болдырмауға келесі  операциялар мүмкіндік береді:

• Ұлттық валютада қатаң бағалар белгілеу немесе шетел валютасының ұлттық валютаға қатысты бағамын алдын ала  бекіту
• Бұл келісім жасалған күні аталған валютаның экспортер валютасына қатысты бағамын және төлем күні бұл бағам қайта есептесу үшін өз күшінде қалатынын көрсетеді. Мұндай мүмкіндік валюталық биржасы бар елдер үшін ғана әрекет етеді.
• Импорт пен экспорттың тәуекелдері өзара байланыстырылады, тауарына баға долларымен котировкаланатын халықаралық нарықта долларға шикізат сатып алынатын  бағаның барлық талаптар мен міндеттемелерге сәйкес болуы,айтарлықтай дәрежеде валюталық тәуекелділіктен сақтануға мүмкіндік береді;
• Өздерінің ұлттық банктерінен тиімді ұсыныстар алу;
• Банктермен мерзімді арнайы валюталық мәмілелер жасау;
• Валюталық опцион

Өткен ғасырдың 70 жылдарында валюталық тәуекелділіктерді  жабудың келесі әдістері қолданылады:

1. Валюталық опциондар(алғаш рет 1973 ж Чикаго биржасында)
2. Банкаралық операциялар «своп»
3. Форвардтық валюталық операциялар
4. Валюталық фьючерстер (1973 жылдан 1973 жылдан Нью Йорк валюта нарығында 1972 жылдан Чикаго валюта нарығында).

Аталған осы операциялардың әрқайсысына  алдыңғы тарауларда толық сипаттама  берілді, енді бұл операциялардағы тәуекелділіктерден сақтандыру элементтерін қарастыру ұсынылады. Валюталық опциондар алып сатарлық сипатта бір елдерде шектеулі көлемде ғана.

  Колл  және пул опциондармен қатар  zero cost options немесе forward-range-contract жүйелері  қызмет етеді.

  Бұл  жүйе боыйнша экспорттаушы пут-опшн  сатып алады және басқа да  базистік бағам бойынша колл  опшн сатады. Банк клиенті тәуекелділікті  шектеудің базистік бағамын өзі  анықтайды. Яғни экспорттаушы  өзінің валюталық тәуекелділігін  базистік бағам белгілеу жолымен  сақтандырылады. Сондықтан бағамның белгіленген шекке дейін көтерілуі ол үшін тиімді.

    Егер банк клиенті импорттаушы  әр түрлі базистік бағаммен  колл опшн сатып алып, пут опшн  сатп ала алады.

    Бұл кезде бағамның төменгң  есеп айырысу бағамына дейін  жылжуында пут опшн импорттаушы  үшін тиімді.

   Валюталық опциондарды бекіту  құны барлық уақытта мерзімдегі  құннан жоғары. Сондықтан банк  клиентінің бағам өзгерісінен  өосымша пайда табу мүмкіндігі  жоғары. Опциондар сияқты мұндай  валюталық операциялар валюталық  мәмілелер бойынша арнайы мамандар  бар өте ірі фирмаларға тиімді.

     Валюталық опциндар белгілі бір  бағыттағы валюта бағамының өзгеруі тәуекелділігінен өзін өзі сақтандырғысы келсе қолданылады. Мұндай тәуекелділік болуы мүмкін:

• Әлеуетті және фирмаға тауар жеткізу туралы келісімді ұсынғаннан бастап туындайтын
• Басқа ел валютасына неғұрлым тиімді мөлшерлемемен капиталсалуды хеджирлеумен байлансты.

Саудалық  мәмілелерде экспортаушы валюта бағамының жағымсыз өзгерісінен  болатын шығындарға байланысты тәуекелділіктерді  сақтандыруға және мәмілерде берілген ол үшін жағымды валюта бағамының  динамикасынан ұту перспективасын сақтауға ұмтылады.

   Валюталық тәуекелділіктен сақтандыру  тәсілдеренің бірі төлем валютасымен  форвардтық мәмілелер болып саналады. Мысалы, экспорттаушы анықталған  валютаға тауарларды сату және  болашақ валюталық түсімді өткізу  арқылы мерзімді мәміле жасады.  Импорттаушы керісінше келісім  бойынша төлем уақытында бағамның  жоғары болатынын анықтаса, төлем  валютасын күні бұрын сатып  алу үшін форвардтық мәмілеге  сүйенеді.

    Валюталық тәуекелдерді пайда  болуының негізгі себебі - бұл бағамдық ауытқулар және валюталық бағамдардың жоғарғы дәлдігін қамсыздандыру мүмкіндігі жоқ, сондықтан вадюта бағамының келешектегі өзгерсінен туындайтын айыбас тәуекелділігін толық меңгеру қажеттілігі туады.

     Айырбас бағамының  үш типі  бар: операциондық, бухгалтерлік  және эномикалық.

  Операциондық  валюталық тәуекелдер үлкен дәрежеде  азаяды, егер төлемдер мен түсірілімдер  валютаның үлкен санымен жүзеге  асырылса.

 Валюталық  операциндық тәуекелдерді болдырмаудың  бір тәсілі – бұл тәуекелділікті  форвардытық айырбас келісіммен  хеджирлеу болып саналады.

  Операциондық  валюта тәуекелділігі – бұл  іскерлік орта мен жеке тұлғалардың  келешектегі төлемдер немесе  алынатын қаражат бойынша болашақ  құны анықталмаған шетел валютасына  қатысты туындайтын тәуекелділік.

Бұл тәуекелділік төленетін немесе алынатын шетел  валютасының келешек құнын белгілеумен  байланысты мәмілелерді қолдану  арқылы шеттетілуі мүмкін. Бірақ балық  уақытта тараптарға өздерінің міндеттемелерін  орындауға кедергі боллатын жағдайлар  кездеседі, сондықтан жағымсыз нәтижелердің алдын алатын мәмілелердің көптеген нұсқалары қарастырылған.

Қайта есептеу валюталық тәуекелділігінің мәні. Қайта есептеу жарияланған  құнды валютаның бірінен екіншісне  конвертациялау үшін қолданылатын термин. Қайта есептеуші валюталық тәуекелділік  айырбас бағамының ауытқуынан болатын, болатын компания пайдасының  бухгалтерлік  құнының және меншікті капиталының өзгерістеріне әкеледі.

Ағымды  активтер мен пассивтерді ағымды айырбас бағамы бойынша қайта  есептейтін әдіс – ағымды және бастапқы құн әдісі, кейде оны таза айналым  капиталының таза әдісі деп те атайды. Бұл бағам активтер мен  пасивтер алғашқы рет ұйғайған кезде  де қолданылған. Ұзақ мерзімді активтер мен пассивтер ағымды емес, бастапқы немесе баланстық құны бойнша есептелетін  болғандықтан ағымды құнды қолда  тәсілі жүрмейді.

Қызмет  нәтижелері туралы баптар, есеп бері кезеңі сәйкес келетін сол кезеңдегі орташа айырбас бағамы бойынша қайта есептелінеді.

 Осы  ереже баланстық есептердегі  баптардың өзгерістері баланстық  есепте қолданылған айырбас бағамымен  талап етеді. Облигациялар бойынша пайыздар олармен операция жүргізген кездегі бастапқы айырбас бағамы бойынша қайта есептелінеді. Айтарлықтай күтпеген айырбас бағамдарындағы өзгерістер жарияланатын кірістің өзгерісіне де әкеледі, тіпті қайта есептуге дейін пайда көлемі есептелмесе де.

   Қайта есептелінетін валюталық  тәуекелділіктің хеджирлеу әдістері  екі санатқа бөлінеді. Оның біріншісі  активтер мен міндеттемелерді  салыстыру. Егер шетел валютасы  еншілес фирма үшін функционалды  болса, онда барлық активтер  мен міндеттемелер ағымды айырбас  бағамы бойынша қайта есептелінеді. Қандай да бір валютада көрсетілген  айналым капиталының сол валютада  есептелген  ағымды міндеттемелермен  қаржыландырылуы арқылы меншікті  капиталдың тұрақсыздығы төмендетілуі  мүмкін. Негізгі капиталды сол  валютада орындалған ұзақ мерзімді  міндеттемелермен ұзақ мерзімді  міндеттемелермен қаржыландыру  арқылы да тұрақсыздық төмендетілуі мүмкін. Егер функционалды валюта болып доллар табылса, онда негізгі капитал бастапқы айырбас құны бойынша ал ұзақ мерзімді – ағымды құны бойынша қайта есептелінеді.

    Соған сәйкес мұнда валюталарды  келістіру қайта есептеуші валюталық  тәуекелділікті арттырады.

      Тәуекелділіктің аталған түрін  басқарудың екінші тәсілі, операциндық  валюталық тәуекелділіктерді басқаруда  қолданылатын келісімдерді форвардтық  айырбас бағамына қолдану,валюталық  фьючерстер мен опциондық келісімдер  сияқты хеджирлеудің ұқсас схемасын  құру арқылы жүреді.

    Мұндай тәсілдердің қолдану мүмкін  болмаған жағдайда компаниялар  қиылысқан талдаудың кейбір тәсілдеріне  сүйене алады.

 Қайта  есептеуші валюталық тәуекелділікті  қолдануға проблема хеджа нәтижесінің  барлық уақытта нағыз экономикалық  құнын көрсетпейтін баланстық  пайда немесе зиянмен  жабылатын  жабылатын қолма-қол ақшадағы пайда немесе зияндар болуы саналады. Осы себеппен көптеген қаржы  аналиктері компаниялары қайта есептейтін валюталық тәуекелділіктердің шеттетіп назарларын экономикалық тәуекелділіктерге аударуды ұсынады.

   Айырбас бағамымен байланысты  тәуекеліктердің ең кең тараған  түрі болып эконмикалық валюталық  тәуекелділіктер саналады, оларға  жартылай операциондықғ,жартылай  қайта есептелінетін тәуекелділіктерге  тән. Эконмикалық валюталық валюталық  тәуекелділктер компанияның құнының  айырбас бағамының өзгерістеріне  байланысты.

   Компанияның құны болып,айналымға,  шығарылған акциялар санына көбейтілген  осындай акциялардың нарықтық  құны саналады. Акцияның нарықтық  құны – бұл сұраныс пен ұсыныс  бір біріне тең болатын баға. Нарықтың мүндай жағдайында акция  жоғары тұрады жәнеол үшін  ешкім жоғары баға береді деп  есептемейді. Сол сияқты бұл акция арзан тұрады және оны ешкім де ең төмен бағаға сатады деп есептемейді.