Еңбек ақы

2 анықталған сағат санында  кейде жұмыс аптасының ішінде  әрбір жұмысшыға өтуді талап  етеді (заңмен бекітілген), кейде  берілген еңбек ұжымындағы  есептік кезеңде қабылданған айға байланысты. Тиісті жұмыс тәртіптері кез-келген жұмыс тәртібінің ұзақтылығында қолданылуы мүмкін. Оларды басқарушылық еңбек сферасында, оның ішінде инженерлі – басқарушы жұмысшыларды, менеджерлердегі қызыметкерлерді және ғылыми – зерттеу ұжымдарында қолдану мүмкіндігі ерекше кеңінен. Мұнда жаңа күш тәртібінің өткізілер басшылардан үлкен жинақтылықты және іскерлікті талап етеді. Алдымен бұл жобалау мен бақылаудың жүзеге асуына қатысты, еңбек шарттарын жақсартуды жұмыстың ұйымдастырылуына. Бөлім басшысының немесе бас маманның берген тапсырмаларының нақтылы бағыныштылардың әрекетін барыншы терең бағалауға мүмкіндік береді.

Жаңа  тәртіп өндірістер үшін тиімді болып табылады. Жұмыс күшінің аяғында еңбек өнімділігі минимумға дейін шығындалады. Жұмысшылар кеткенге дейін бастаған жұмысын аяқтауға ұмтылады. Жұмысқа шықпай қалу сандары елеулі қысқаруда және әсіресе әкімшіліктің рұқсатымен қысқа уақытта бір жаққа кетіп қалулар, науқастылық төмендейді.

Ірі өндірістерде жұмысшылардың үлен санының бірлерінде келу және кетумен байланысты мәселелері өздігінен шешіледі. Икемді графикті өндіру еңбекке қанағаттанбаудан кадрлардың  тұрақтамауынан төмендеуіне ықпал етеді, жұмыстың тәртібі және шарттарымен байланысты, жұмысшыларды дайындауға шығындардың қысқаруына, өндірістік ұжымдағы әлеуметтік – психологиялық климаттың жақсаруына.

 

 

1.5 Еңбекке ақы  төлеуді ұйымдастырудың бизнестің  стратегиясына тәуелділігі

Еңбекке ақы төлеуді ұйымдастырғанда бизнестің стратегиясына байланысты келесі басымдылықтарды ескеру қажетті:

• стратегиялық жобалау

• персоналдарды басқару (еңбек тиімділігінің критерилерімен лауазымды нұсқаулар бағалау және аттестациялау, компанияның барлығының мақсаттары бойынша басқару);

• фирмаішілік еңбекке ақы төлеу жүйесін жасау.

Компания өзінің бизнесінде енді бастау алған кезде еңбекке ақы төлеудің құрылымдық жүйесі, әдеттегідей, басымдылық тізімінің соңында болады. Уақыт өте ол, компания стратегиясының құрамды бөлігі бола отырып, бұл тізімде жоғары жылжиды. Егер, компания  стратегиясына оңайлата қарасаң, онда ол маркетингтік, қаржылық жобалардан, операциялық әрекет жобаларынан (өндірістік) және ұйымдастыру жобасынан тұрады. Олардың әрқайсысын қарастырамыз.

 

 Маркетингтік жоба бірқатар сауалдарға жауап береді, олардың негізгісі сендердің  бақталастарың кімдер, бағалары қандай, сендер өнімдерің мен қажеттеріңді қалай жылжытқасыңдар, немесе дистрибуцияны жүзеге асыруға дегендер болып табылады. Басқаша айтқанда маркетингтік жоба, сендердің өнімдерің немесе қызыметтеріңді не болу үшін сатып алушыларды ынталандыруға қажеттінің барлығын суреттейді.

Қаржылық жоба, ұжымның берілген өнімде немесе қызыметте пайда алу мүмкіндігін анықтау үшін қолданылады. Бұл контексте әмбебеп ROL  (инвестицияға қайтарылу) немесе ROS  (сатуға қайтарылу) болып табылады, олар саладан салаға ауытқиды және индикоторлар болып табылады бақталастармен салыстырғанда компанияның қалай жұмыс істейтіндігі. Операциялық әрекет жобасы, компания әрекетінің – аса айқын аспектірін қамтиды, сауалдарға жауап бере отырып: сіз қалай өнім немесе қызметтерді өндіреміз. Бұнда инвестициялауға арналған капитал көлемі туралы сауал қосылады, қондырғыға қажеттілік, өндірістің әдістері, жұмыс орындарының жабдықталуы және т.б.

Ұйымдастыру жобасы, персоналға қажеттілік, өндірістің әдістері, жұмыс орындарының жабдықталуы және т.б.

Ұйымдастыру жобасы персоналға қажеттілікті жұмысшыларды ұйымдастыру әдістерін тарту құралдарын, жұмысшыларды ұстап қалу, жылжыту және сыйақы беру, басқа сөзбен айтқанда, алғашқы үш жобаны ендіру құралдарын суреттейді. Әңгіме максималды тиімділікті және келесі аймақтарда стандарттарды орнату есебімен өнімділікті қамтамасыз ету туралы болып отыр:

• персонолдар сатса

• еңбектің сапасы

Тура осы жерде стратегиялардың ұйымдастыру мәдениетінің және еңбекке ақы төлеу жүйесінің түйісуі жүзеге асады. Тура осы жерде, еңбекке ақы төлеу схемалары бойынша, окладтарды көтеру жиілігі және жұмыс күшінің қажеттілігін қанағаттандыруға арналған сағаттық тарифтік мөлшерлемелерді шешу қабылданады, кепілдендірілген уақыт аралығы арқылы жұмыс қосымша төлемдер (заңнамаға сәйкес) қалыпты демалыс соммасынан тыс.

 

 

Тест сұрақтары:

1. Нарықты экономика жағдайында  кәсіпорындағы жалақы қорын қалыптастырушы  негізгі-

а)  Өнімді өткізуден түскен табыс;

в)  Акциялардағы түскен дивидент;

с ) Жабдықтар қоры;

д)  Энергия рессурстары қоры;

е)  мемлекеттік детонация мөлшері;

2. ҚР-ның Еңбек кодексіне  және ҚР-ның басқа да нормативтік  құқықтық актілеріне сондай-ақ  келісімдермен, еңбек, ұжымдық келісім  шарттарға және жұмыс берушінің  актілеріне сәйкес жұмыскерге  оның еңбегі үшін берілетін  сыйақының міндетті төлемін жұмыс  берушінің қамтамасыз етуімен  байланысты қатынастар жүйесі  дегеніміз ..... деп аталады.

А) Еңбек ақы

В) Тарифтік мөлшер

С) Еңбек нарығы

Д) Жұмыс күшінің нарығы

Е) жұмыс күшінің бағасы

3. Жалақы негізгі қанша  түрі бар?

А) 2

В) 5

С) 9

Д) 7

Е) 4

4. Жұмысшылардың еңбегі  үшін алатын ақшалай сыйақысы  – бұл:

А) Номиналды жалақы

В) Нақты жалақы

С) Мерзімді жалақы

Д) Кесімді жалақы

Е) Жұмыс күшінің бағасы

5. Номиналды жалақыға сол  кездегі баға деңгейінде алуға  болатын тауарлар мен қызметтердің  саны – бұл:

А) Нақты жалақы

В) Номиналды жалақы

С) Кесімді жалақы

Д) Тарифтік жүйе

Е) Мерзімді жалақы

6. Жұмыс күшінің нарығында  сұраныс пен ұсыныс арасындағы  арақатынасты ескере отырып, жұмыс  күшінің ұдайы өндірісіне қажетті  шығындардың дифференциацияланған  деңгейін көрсететін, оның құнының  ақшалай өрнектелуі – бұл:

А) Жұмыс күшінің бағасы

В) Жұмыс күшінің нарығы

С) Еңбек нарығы

Д) Еңбектік серіктестік

Е) Мақсаттық топтар

7. Экономикалық белсенді  халықтың сұранысы мен ұсынысының  қалыптасу сферасы – бұл:

А) Еңбек нарығы

В) Жұмыс күшінің нарығы

С) Мақсаттық топтар

Д) Еңбектік серіктестік

Е) Тарифтік жүйе

8. Азаматтардың еңбектік  мүддесінің заңды қорғалуында, кәсіпкерлердің  жұмысшыларды еркін жалдануын, адамның  қызмет түрлерін таңдауда еркіндігін  қарастыратын, оған деген сұраныстың  және ұсыныстың ықпалымен пайда  болатын жұмыс күшінің иесімен  оны сатып алушылардың арасындағы  экономикалық қатынастың жиынтығы:

А) Жұмыс күшінің нарығы

В) Еңбектік серіктестік

С) Еңбек нарығы

Д) мақсаттық топтар

Е) Нақты жалақы

9. Уақыт бірлігінде нақты  кәсіби квалификациялық сипаттамалар  бар, еңбек ақы деңгейін анықтайтын  және келісім шартта негізделген  жалақы мөлшері – бұл:

А) Еңбек бірлігінің нарықтық бағасы

В) Жұмыс күшінің нарығы

С) Еңбек нарығы

Д) Жұмыс күшінің бағасы

Е) Еңбектік серіктестік

10. Жалақыны реттеудің  негізгі қанша әдісі бар?

А) 2

В) 5

С) 3

Д) 4

Е) 7

11. Жалақыны реттеудің  негізгі әдістерін атаңыз:

А) Орталықтандырылған және локальді

В) Мақсаттық топтар және еңбектік серіктестіктер

С) Номиналды және кесімді

Д) Орталықтандырылған және орталықтандырылмаған

Е) Локальді және локальді емес

12. Жұмысбастылықтың мемлекеттік  және жеке агенстваларының көмегімен  халықты еңбекке тартуға қатынасу  – бұл:

А) Еңбектік серіктестік

В) Еңбек нарығы

С) Мақсаттық топтар

Д) Жұмысшылар нарығы

Е) Локальді әдіс

13. Жұмысқа орналасуда  қиындықтарға кездесетін және  әлеуметтік қорғауды қажет ететін  тұлғалар – бұл:

А) Мақсатты топтар

В) Еңбектік серіктестік

С) Орталықтандырылған мамандар

Д) Мамандандырылған топтар

Е) Арнайы топтар

14. Аз қамтылған азаматтар, 21 жасқа дейінгі жастар, балалар  үйінің тәрбиешілері, жетім балалар, жалғыз, көп балалы ата аналар, зейнетақыға шығу алдындағы жастағы  тұлғалар, мүгедектер қай топ  қатарына жатады?

А) Мақсатты топтар

В) Еңбектік серіктестік

С) Орталықтандырылған мамандар

Д) Мамандандырылған топтар

Е) Арнайы топтар

15. Жұмысшы үшін жалақы  –

А) Жеке басты және негізгі бабы, жанұясының әл аухатын ктеру және ұдайы өндіріс құралы.

В) Жұмысбастылықтың мемлекеттік және жеке агенстваларының көмегімен халықты еңбекке тартуға қатынасу

С) Уақыт бірлігінде нақты кәсіби квалификациялық сипаттамалар бар, еңбек ақы деңгейін анықтайтын және келісім шартта негізделген жалақы мөлшері

Д) Азаматтардың еңбектік мүддесінің заңды қорғалуында, кәсіпкерлердің жұмысшыларды еркін жалдануын, адамның қызмет түрлерін таңдауда еркіндігін қарастыратын, оған деген сұраныстың және ұсыныстың ықпалымен пайда болатын жұмыс күшінің иесімен оны сатып алушылардың арасындағы экономикалық қатынастың жиынтығы

Е) Экономикалық белсенді халықтың сұранысы мен ұсынысының қалыптасу сферасы

16. Тарифтік жүйе неше  элементтен тұрады?

А) 3

В) 5

С) 8

Д) 10

Е) 15

17. Еңбек ақыны ұйымдастыру  жүйесі заңды орналасқан және  өзара байланысты элементтер  болып табылады:

А) тарифтік жүйе, мөлшерлеу, жалақының формасы мен жүйесі

В) Тарифтік торлама, тарифтік мөлшер, тарифтік квалификациялық анықтамалар

С) Тарифтік мөлшер

Д) Мөлшерлеу

Е) Жұмысшылардың жалақысы

18. Жалақының неше функциясы  бар?

А) 6

В) 10

С) 11

Д) 25

Е) 5

19. Географиялық орналасуы, еңбек шарты, біліктілігіне тәуелді  жұмыскерлер жалақысының деңгейін  бекітетін әр түрлі нормативтік  материалдардың жиынтығы – бұл:

А) Тарифтік жүйе

В) Тарифтік торлама

С) Тарифтік разряд

Д) Тарифтік коэффициент

Е) Тарифтік айлық

20. Ғылыми негізделген  еңбек шығындары мен оның нәтижелерін  бекіту – бұл:

А) Еңбекті мөлшерлеу

В) Уақыт мөлшері

С) Өндірім мөлшері

Д) Қызмет көрсету мөлшері

Е) Тапсырманы мөлшерлеу

21. Еңбекті мөлшерлеу дегеніміз  не?

А)  Ғылыми негізделген еңбек шығындары мен оның нәтижелерін бекіту

В) Географиялық орналасуы, еңбек шарты, біліктілігіне тәуелді жұмыскерлер жалақысының деңгейін бекітетін әр түрлі нормативтік материалдардың жиынтығы

С) Еңбек ақыны ұйымдастыру жүйесі заңды орналасқан және өзара байланысты элементтер

Д) Тарифтік торлама, тарифтік мөлшер, тарифтік квалификациялық анықтамалар

Е) Уақыт бірлігінде нақты кәсіби квалификациялық сипаттамалар бар, еңбек ақы деңгейін анықтайтын және келісім шартта негізделген жалақы мөлшері

22. Уақыт мөлшері – бұл:

А) Белгілі бір ұйымдастырушылық – техникалық жағдайда сәйкес жұмыскерлер тобымен немесе жұмыскермен жұмыс бірлігін орындау үшін бекітілген жұмыс уақытының шығындар шамасы