Салықтардың мәні, қағитаттары, қызметтері мен жер салығының алатын орны

Қазақстан Республикасының Үкіметі 1992 жылдың басында салық жүйесін  кезеңді түрде реформалаудың  концепциясын қабылдады. Аталған концепцияны іске асырудағы негізгі кезең болып Қазақстан Республикасының Президентінің 1995 жылдың 24 сәуірінде қабылдаған “Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдері туралы” заң күші бар жарлығы шықты. Ол 1995 жылдың 1 шілдесінен бастап іске қосылды. Нәтижесінде бұрын қызмет еткен 42 салықтың орнына 11 салықтар мен алымдар қызмет етті. 1999 жылы салық жүйесі бес рет күрделі өзгеріске ұшырады. Осының нәтижесінде 2000 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстан Республикасында 17 салықтар мен алымдар болды. 2001 жылдың 12 маусымында жаңа Салық кодексі қабылданып, 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап іске қосылды. Қазіргі таңда елімізде 9 салық, 13 алым, 9 төлем, 1 мемлекеттік баж, 4 кедендік алым белгіленген. [9] Атап айтсақ:

1. корпорациялық табыс салығы;
2. жеке табыс салығы;
3. қосылған құн салығы;
4. акциздер;
5. жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу;
6. әлеуметтік салық;
7. көлік құралдары салығы;
8. мүлік салығы;
9. жер салығы.

Алымдар:

1. заңды тұлғаларды мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

2. жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

3.жылжымайтын  мүлікке құқықтарды және олармен  жасалған мәмілелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

3-1. жылжымалы мүлік кепілін мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

4.радиоэлектрондық  құралдарды және жиілігі жоғары  құрылғыларды                                             мемлекеттік тіркегені үшін алым;

5. механикалық көлік құралдары  мен тіркемелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

6. теңіз, өзен кемелері мен шағын  көлемді кемелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

6-1. кеменің немесе жасалып жатқан  кеменің ипотекасын мемлекеттік  тіркеу үшін алым;

7. азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

8. дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік  тіркегені үшін алым;

9. автокөлік құралдарының Қазақстан  Республикасының аумағы арқылы  жүру алымы;

10. аукциондардан алынатын алым;

11. жекелеген қызмет түрлерімен  айналысу құқығы үшін лицензиялық  алым;

12. телевизия және радио хабарларын  тарату ұйымдарына радиожиілік  спектрін пайдалануға рұқсат  беру үшін алым.

Төлемақылар:

1. жер учаскелерін пайдаланғаны  үшін төлемақы;

2. жер үсті көздерінің су ресурстарын  пайдаланғаны үшін төлемақы;

3. қоршаған ортаны ластағаны үшін  төлемақы;

4. жануарлар дүниесін пайдаланғаны  үшін төлемақы;

5. орманды пайдаланғаны үшін төлемақы;

6. ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды  пайдаланғаны үшін төлемақы;

7. радиожиілік спектрін пайдаланғаны  үшін төлемақы;

7-1. қалааралық және (немесе) халықаралық  телефон байланысын бергені үшін  төлемақы;

8.  кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны  үшін төлемақы;

9.  сыртқы (көрнекі) жарнаманы  орналастырғаны үшін төлемақы.

Мемлекеттік баж

Кеден төлемдері:

1.  кеден бажы;

2.  кеден алымдары;

3.  алдын ала шешім қабылдағаны  үшін төлемақы;

4.  алымдар. [6, 32-33 б.]  

Қазақстан Республикасы Президентінің  Қазақстан халқына  2006 жылға арналған жолдауында салық салу мәселелері бойынша  Үкіметке төмендегі тапсырмалалар  тапсырылды:

• 2007 жылдан бастап қосымша құн салығының ставкасын 1 пайызға, ал 2008- 2009 жылдары қосымша тағыда 1-2 пайызға азайту;
• 2007 жылдан бастап, барлық жеке тұлғалар үшін табыс салығының 10 пайыздық белгіленген мөлшерлемесі енгізілсін. Еңбекақысы аз жұмысшылар санатының табыс деңгейін сақтау мақсатында айлық есептік көрсеткіштің орнына олардың салық салынатын табысынан ең аз жалақы мөлшерін алып тастауды ұсынды;
• 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап шағын бизнес субьектілері үшін салық салудың кемітілген біріңғай мөлшерлемесі енгізіледі.           

Салықтарды салу обьектісі бойынша, олар тура және жанама болып бөлінеді. Тура салықтар- салық төлеушінің кірісі мен мүлкінен тікелей төленген салықтар. Жанама салықтар- баға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленген салық төлеушінің кірістері мен мүлкіне тікелей байланысты емес болып келеді.

1.Корпорациялық табыс салығы- тікелей  салыққа жатады және ол заңды  тұлғалардың табысына салынатын  жалпы мемлекеттік салық. 

Салық төлеушілерге Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі мен мемлекеттік  мекемені қоспағанда Қазақстан Республикасының  резидент заңды тұлғалары, сонымен  қатар Қазақстан Республикасында  тұрақты мекеме арқылы қызмет жасайтын немесе Қазақстан Республикасындағы  көздерден табыс алатын резидент емес заңды тұлғалар жатады.

Салық салу обьектілері:

• Салық салынатын табыс. Оған: жылдық жиынтық табыс және заңға сәйкес алынатын шегерімдердің айырмасы жатады.
• Төлем көзінен салық салынатын табыс оған: девиденттер, қаржы рыногы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган, лицензиясы бар банктердегі сыйақы, депозиттер, ұтыстар, купон бойынша алынатын табыстар.
• Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғалардың таза табысы. 

Салық ставкалары:

• Салық төлеушілер салық Кодекссінің 122 бабына сәйкес жүргізілген түзетулері ескерілген, шеккен залалдары сомасына азайтылған салық салынатын табысы 30 пайыздық, ал негізгі өндіріс құралдары жер болып табылатын резиденттер 10 пайыздық ставка бойынша корпорациялық табыс салығын төлейді.
• Резидент еместердің  Қазақстан Республикасындағы көздерден алатын табыстарын қоспағанда төлем көзінен салық салынатын табыстар төлем көзінен 15 пайыздық ставка бойынша салық салуға жатады.
• Резидент емес заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасында қызметін    тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын таза табысы корпорациялық табыс салығының үстіне салық Кодекссінің 185 бабында белгіленген тәртіппен 15 пайыздық ставка бойынша салық салынады. [6, 66 б.]               

2005 жылы Астан қаласында өткен  “Шағын және орта бизнестегі  салықтарды реттеу жолдары атты”  Республикалық форумында: “жалпы  мемлекеттік бюджетке түсетін  корпорациялық табыс салығының  85 пайызын 100 ірі кәсіпорын төлейді,  ал қалған 15 пайызы 30 мыңнан астам  шағын және орта бизнес кәсіпорындарының үлесіне тиеді. Сондықтан шағын және орта бизнес деңгейін көтеру үшін корпорациялық табыс салығының ставкасын 30 пайыздан төмендету қажет” деген ұсыныстарын кәсіпкерлер ұсынған. [9]

2. Салық салу обьектілері бар  жеке тұлғалар жеке табыс салығын  төлеушілер болып табылады. Салық салу обьектісі төлем көзінен салынатын табыстар және төлем көзінен салынбайтын табыстар болып бөлінеді.

Төлем көзінен салық салынатын  табыстарға қызметкерлердің табысы, біржолғы төлемдерден алынған табыс, жинақтаушы зейнетақы қорларынан берілетін  зейнетақы төлемдері, дивидендтер, сыйақылар, ұтыстар түріндегі табыстар, стипендиялар жатады.

Төлем көзінен салық салынбайтын  табыстарға мүліктік табыс, жеке кәсіпкердің  салық салынатын табысы, адвокаттар мен нотариустардың табысы жатады

Салық ставкасы баспалдақты үдемелі  табыстың мөлшеріне қарай 5 пайыздан 20 пайызға дейінгі мөлшерде белгіленген [2, 27-28 б.].

3. Қосылған құн салығын тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өндіру  және олардың айналысы процесінде  қосылған, оларды өткізу бойынша  салық салынатын айналым құнының  бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының  аумағындағы тауарлар импорты  кезінде аударымды білдіреді.  Салық салынатын айналым бойынша  бюджетке төленуге тиісті қосылған  құн салынған тауар үшін төленуге  тиісті қосылған құн салығының  сомасы арасындағы айырма ретінде  айқындалады. [2, 30-31 б.].

Салық салу обьектілері салық салынатын  айналым, салық салынатын импорт. Төлеушілер жеке кәсіпкерлер, мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, заңды тұлғалар, қызметін Қазақстан Республикасында тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын резидент еместер. Тауар айналымы 12000 айлық есептік көрсеткіштен асқан жеке кәсіпкерлер немесе заңды тұлғалар қосылған құн салығы бойынша есепке тұруға міндетті

4. Акциз салығы бағаға қосылатын  және сатып алушы төлейтін  тауарларға салынатын салық. Акцизднр  көрсетілетін қызметтерге де  салынуы мүмкін, бұл орайда салық  сомасы тарифке кіріктіріледі.

Акциздер Қазақстан Республикасының  аумағында өндірілген және оның аумағына импортталатын мына тауарларға, акцизделетін тауарлар мен қызмет түріне салынады: спирттің барлық түрлері, алкоголь өнімі, темекі бұйымдары, құрамында темекі бар басқа өнімдер, бензин (авиациялық бензинді қоспағанда), дизель отыны, жеңіл автомобильдер (арнайы мүгедектерге арналған, қолмен басқарылатын автомобильдерден басқа), ойын бизнесі, лотореяны ұйымдастыру мен өткізу.  Акциз мөлшерлемесін Үкімет бекітеді және тауар құнына пайызбен немесе заттық нысандағы өлшем бірлігіне абсолюттік сомада белгілейді. [6, 137-138 б.] 

Қазақстан Республикасының аумағында: акцизделетін тауарлар шығаратын, акцизделген  тауарларды  кедендік аумағына импорттайтын,  бензиннің және дизель отынының көтерме, бөлшек саудасын жүзеге асыратын, қызметтің  акцизделетін түрлерін жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар акциз салығын  төлеушілер болып табылады.

5. Жер қойнауын пайдаланушы үшін  белгіленетін салық режимі тек  қана Қазақстан Республикасының  Үкіметі белгілеген тәртіппен  жер қойнауын пайдалануға жасалатын  келісімшартта айқындалады.

Келісімшарттардың негізгі түрлеріне қарай жер  қойнауын пайдаланушыларға салық салудың  екі үлгісі белгіленген: жер қойнауын пайдаланушының Салық кодексінде көзделген  салықтар мен басқада міндетті төлемдердің  барлық түрлерін төлеуін көздейді; жер қойнауын пайдаланушының өнімді бөлу бойынша Қазақстан Республикасының  үлесін төлеуін, сондай-ақ салық заңнамасында көзделген салықтар мен басқада  міндетті төлемдердің барлық түрлерін төлеуін көздейді. [3, 237-240 б.] 

Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтар мен арнаулы төлемдері:

- Үстеме пайдаға салынатын салық;

- Жер қойнауын пайдаланушылардың арнаулы төлемдері: бонустар (қол         қойылатын, коммерциялық табу), роялти;

Өнімді  бөлу бойынша Қазақстан Республикасының  үлесі.

6. Әлеуметтік салық еліміздің  салық жүйесіне 1999 жылы енгізілген  тікелей салық. Қазақстан Республикасының резиденттері , сондай- ақ тұрақты мекеме арқылы Қазақстан Республикасында қызмет ететін резидент емес заңды тұлғалар, жеке кәсіпкерлер, жеке нотариустар мен адвокаттар әлеуметтік салықты төлеушілер болып табылады.

Салық салу обьектілері- резидент және тұрақты мекеме арқылы жұмыс жасайтын резидент емес заңды тұлғалар үшін әлеуметтік салық салу обьектісі  жұмыс берушінің қызметкерлерге төлейтін шығындары, ал жеке кәсіпкерлер, нотариустар мен адвокаттар үшін әлеуметтік салық обьектісі болып  салық төлеушінің өзін қоса алғанда, қызметкерлердің саны болып табылады.  Салық ставкасы- 20 пайыздан 5 пайызға дейін сараланады.

7. Көлік құралдарына салынатын  салықты меншік құқығында салық  салу обьектісі бар жеке тұлғалар  және меншік, шаруашылық жүргізу  немесе оралымды басқару құқығында  салық салу обьектілері бар  заңды тұлғалар, олардың құрылымдық  бөлімшелері төлеушілер болып  табылады. Уәкілетті органдарда мемлекеттік тіркеуге жататын және есепте тұрған көлік құралдары, тіркемелерді қоспағанда, салық салу обьектілері болып табылады. Жүк көтергіштігі 40 тонна және одан асатын крьерлік автосамосвалдар, мамандандырылған медициналық көлік құралдары салық салу обьектілері болып табылмайды. Салық ставкасы көлік құралдарының двигателінің көлеміне қарай, қуатына немесе жүк көтергіштігіне қарай айлық есептік көрсеткіштерге белгіленген және көлік құралдарының түрлері бойынша сараланған. Аталмыш салықтан Ұлы Отан соғысына қатысушылыр, көп балалы аналар, мүгедектер жоғары наградалармен марапатталған адамдар (салық салу обьектісі болып табылатын бір автокөлік құралдары бойынша), мемлекеттік мекемелер, мамандандырылған ауыл шаруашылық техникасы бойынша біріңғай жер салығын төлеушілерді қоса алғанда, ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілер босатылған.   

8. Мүлікке салынатын салық тура  нақтылы салыққа жатады. Оның мөлшері мүліктің табыстылығына емес, төлеушілер мүлкінің құнына байланысты. Еліміздің аумағында меншік шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару және меншік құқығында салық обьектісі бар заңды  тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер мүлікке салынатын салықтың төлеушілері болып табылады.