Жасы кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының алдын алуда жаза қолданудың тиімділігі

Расында алғаш  рет құқық бұзып, өзгенің тауығын  ұрлағаны үшін немесе балалыққа салынып өзінен кіші жасөспірімнің велосипедін тартып алып айдағаны үшін бас бостандығынан айыру арқылы нағыз қылмыскерлердің ортасына орналастыру – сол баланың болашағына үзілді-кесілді балта шабумен бірдей. Мұнымен қоса бас бостандығынан айырылған бұл балалардың айтуы бойынша, олардың соттағы істері көбіне қорғаушының қатысуынсыз, ал енді бір кәмелетке толмаған баланың ісі тіпті жәбірленушінің қатысуынсыз қаралып, сот үкімі шығарылған.

Осы сияқты бейбастық  әрекеттерге жол жібермеу үшін арнайы мамандандырылған органдарды, яғни ювенальды юстация, ювенальды полиция, ювенальды сот пен прокуратура, тіпті кәмелетке толмағандар құқығын қорғаумен айналысатын, әрі олардың құқықтарын қорғау жөніндегі өкіл ретінде танылатын омбуцмен қызметі мен реабилитациялық қызметтерді, балаларға психо-педагогикалық көмек беру қызметтерін, сонымен бірге балаларға көмек көрсету орталығын, еңбекке бейімдеу орталықтарын және тағы басқаларын құру қажет деп ойлаймын.

            Кәмелетке толмағандарға арналған  Қылмыстық іс жүргізу кодексінде кәмелетке толмағандардың ісін жүргізу тәртібі, қылмыстық іске қатысатын ювенальдық соттар мен прокурорлардың, ювенальдық полициялардың, мамандандырылған психологтар мен тәжірибелі педагогтардан тұратын халық заседательдердің және кәмелетке толмағандардың тұлғалық ерекшеліктерін анықтау үшін арнайы құрылған білікті мамандардан тұратын комиссиялардан атқаратын қызметі мен өкілеттігі жөнінде қарастырылуы тиіс.

            ҚР-ның Қылмыстық кодексінде мынадай  принциптер қатаң түрде сақталуы  қажет:

• жасөспірімдердің құқық бұзушылық әрекеті үшін міндетті түрде жауапты болуын;
• жасөспірім құқық бұзушылар арасында қатаң тәртіпті орнатуды және бақылау жүргізуді жүзеге асыру барысында олардың даму және есею деңгейін, олар тәуелді болып отырған жағдайларды ескере отырып, оларға жан-жақты көмек және кеңес берілуін;
• жас қызметкерлерге бас бостандығынан айыру түріндегі жазадан гөрі, тәрбиелік шаралардың көбірек қолданылуын;
• қылмыскер жасөспірімнің тұлғалық ерекшеліктерін ескере отырып, ықпал етудің тиімді әдістерін шебер түрде қолдану;
• мұндай жасөспірімдердің құқықтары мен бостандықтарының ерекше кепілдерімен қамтамасыз етілуін;
• қылмыскер жасөспірімнің құқығы мен бостандығына шек қойылған немесе қысым жасалған жағдайда жасөспірімнің бұл жөнінде хабардар болуы.

 

 

 

2.2. Еліміздегі  жасы кәмелетке толмағандардың  қылмыстарын алдын алу шараларын  жетілдіру жолдары

 

            Қазақстан Республикасының Президенті  Нұрсұлтан Назарбаев елдің дамуының  негізгі басым бағыттарының бірі  ретінде азаматтардың құқықтық  білімін атаған болатын.

      Құқықтық мәдениет қалыптастыру қажеттігіне ерекше назар аудара отырып, ол  былай деп атап өтті: «Құқықтық мәдениет жоқ қоғамда жоғары баға лидердің заңды  әрекетіне емес, оның лидерлігіне берілетінін мен түсінемін. Осыған орай, осы жағдайды  өзгертуді өзімнің басты мақсатым деп санаймын»...[9]

    Құқықтық тәрбие-кәмелетке толмағандар арасында заң ұғымдарын насихаттай  отырып, жасөспірімдерді ең қажетті заңдық біліммен қамтамасыз етуді мақсат етеді. Жастарымыз заңның негізгі принциптерін біліп қана қоймай, оны меңгере білуі қажет. Сонда ғана құқықтық тәрбие тиімді жүргізілді, деп есептеледі.

            Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаған кезде соттардың заңдылықты сақтауы туралы» 1999 жылғы 30 сәуірдегі қаулысының 8-тармағында:

            «Кәмелетке толмағандарға жаза  тағайындау мәселесін қараған  кезде соттар қылмыстық жазаның  тек ҚК-нің 79-бабында көрсетілген  түрлері ғана қолданылатындығына  және олардың мерзідері мен  мөлшері сол бапта белгіленген  шеңберден аспайтындығына назар аударуы керек. Сондай-ақ ҚК-нің 80 және 81-баптарында көрсетілген жағдайларды да қосымша ескере отырып және әрі нақты жағдайда істің және кәмелетке толмаған сотталушының жеке басының жағдайларын талқылап, оларға ҚК-нің 82-бабында көрсетілген тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану мүмкіншілігін қарастыру қажет», - деп ескертілген.

            Кәмелетке толмағандардың психикалық  жағдайы мен жас ерекшеліктеріне  байланысты оларға тағайындалған  жаза түрлері де ересектерге  қарағанда жеңіл болып белгіленген. Кәмелетке толмағандарға қатаң қылмыстық шаралар (өлім жазасы, өмір бойыбас бостандығынан айыру жазалары) тағайындалмайды. Кәмелетке жасы толмағандардың статусының ерекшеліктеріне байланысты оларға белгілі бір лауазым атқару құқығынан айыру; мүлікті тәркілеу; бас бостандығынан  немесе әскери қызметінен шектеу сияқты жазалар тағайындалмайды.[10]

            Жастар мен жасөспірімдерге жүргізілген  құқықтық тәрбие өзінің оң  нәтижесін беру  үшін тәрбиенің  мұндай түрін балабақшадан бастау керек. Әрине, мұнда құқықтық тәрбие  жас бүлдіршіндерді кішкентай кезінен тәртіпке баулу түрінде жүруі қажет. Нені жасауға  болатынын, неден тартыну керектігін қарапайым тілмен түсіндіре отырып, олардың  санасында осы кезден бастап жақсы мен жаманның, дұрыс пен бұрыстың түсінігін  қалыптастыру міндетті түрде оң нәтиже береді. Ал мектеп жасындағыларды бастауыш  сыныптан бастап құқық тыңдаушы және оны бұлжытпай орындаушы азамат болуға баулу  аса маңызды. Әрбір мектепте бірінші сыныптан бастап-ақ «Құқық негіздері» атты пәннің  жүруі мақсатқа лайықты болар еді. Мектеп қабырғасы-құқықты тәрбие беретін орта десек  те, республикамыздың көптеген мектептерінде құқықтық насихат өте төмен дәрежеде деуге  болады. Ал құқық білімін ерте бастан бала санасына құю оның жат әрекетке бармауының  берік тосқауылы болары сөзсіз.

    Оқушылардың құқықтық санасын анықтау үшін Қазақстанның әртүрлі аумағындағы  балаларға жүргізілген әлеуметтік зерттеу  таңқаларлық нәтижелер берді: өтпелі кезеңдегі  бүгінгі қоғамда жастардың құқықтық санасы құқықты бүтіндей білмеуден, мемлекеттік  құқық қорғау органдарына қатысты теріс қатынаста болуға дейін бұрмаланып отыр.  Оқушылар құқықтық білімнің жалпы көлемінің тек 5,9 пайызын ғана мектеп қабырғасынан  алады. Бұл жағдай олардың бойында патриотизм, заңды бұлжытпай орындау сияқты  қасиеттерді, адамгершілік, өзгенің құқығын сыйлау сезімдерін қалыптастыру мақсатында  белсенді азаматтық және құқықтық білім берудің қажеттігін тудырып отыр.

            Осы мәселені шешу мақсатында, 1995 жылдың 21  маусымында Қазақстан Республикасы  Президентінің Қазақстан Республикасында жалпыға міндетті құқықтық білім беруді  ұйымдастыру жөніндегі  шаралар туралы № 2347 Қаулысы қабылданған болатын. Мұнда  мынадай үш мақсат алға қойылған:

• адамның жоғары азаматтығын, оның жалпы құқықтық мәдениетін және әлеуметтік  белсенділігін қалыптастыру;
• таңдап алынған еңбек әрекетіне дайындық процесінде жастардың арнаулы құқықтық  білім алуын қамтамасыз ету;
• құқық бұзушылықтың алдын алу мәселесін шешу.

            Жасөспірімдердің құқықтық білімін қамтамасыз ету арқылы олардың бойында заңды құрметтеу сезімін қалыптастыруға болады. Алайда мұндай білім беру барысында  жасөспірімдердің жас ерекшеліктерін, өмірлік жағдайы мен мүмкіндіктерін ескеру қажет,  әрі мұндай жұмыс белгілі бір шыдамдылық пен жүйелілікті талап етеді.

            Жасөспірімдердің көпшілігі өздерінің  қылмыстық әрекеттерін әдетте  құқықтық  білімдерінің жетіспеуі  негізінде жасайды. 

            Жасөспірім қоршаған ортаға зиян  келтірмес үшін ең алдымен  өз әрекетіне өзі  бақылау жасап, өз әрекетінің нәтижесін алдын ала болжай білуі қажет. Құқықтық білім әр адамға қойылатын талаптарды, ережелерді меңгеру, оның мәнін түсіну негізінде қалыптасады. Ал мұндай білімнің болмауы жасөспірімдердің құқыққа қарсы әрекеттерінің дамуына себепші болады, әрі мұндай әрекеттердің дер кезінде тоқтатылмауы қоғамға  пайдалы дағдыны меңгеруге бөгет болатын тосқауылға айналады.

            Қ.Бегалиев «Жастар арасында жүргізілетін  құқықтық тәрбие барысында лекция  оқу,  баяндама жасау және заң  қызметкерлерімен кездесу сияқты әрекеттерден басқа,  жасөспірімдер арасында өнегелік құқықтық тақырыпта викторина, сұрақ-жауап кештерін,  диспуттар өткізу, сонымен бірге осы тақырыптар төңірегінде спектакльдер мен  кинофильмдер көру, әдеби туындыларды талқылау аса маңызды», -деп жазады.[8]

            Егер кәмелетке толмағандардың  ісі жөніндегі инспекция өз  қызметін жүзеге асыру  барысында  мектеп оқушыларымен «құқық»  тақырыбы төңірегінде әңгімелер  мен лекциялар  жүргізуге, заң  қызметкерлерімен кездесулер ұйымдастыруға, ата-аналарды шақыра отырып,  сұрақ-жауап кештерін өткізуге баса назар аударып, бұл сияқты шараларды жиі жүзеге  асыратын болса тиімді нәтижелерге қол жеткізері сөзсіз. Өйткені бұл шаралар құқық  бұзушылыққа қойылған тосқауыл іспеттес.

            Бала тәрбиесіндегі басты нәрсе – оның бойында жоғары  өнегелік қасиеттерді қалыптастыру, оларды нақты нанымға, өзін саналы түрде ұстаудың үлгісіне айналдыру болып табылады. Олай болса, кәмелетке толмағандар қылмысының алдын алу жолдарының  біріне жас ұрпақты саяси идеялық және өнегелік тұрғыдан тәрбиелеу жатады. Бұл тұста жас ұрпақты өз Отанына, еліне, жеріне, отбасына үлкен сүйіспеншілікпен қарап, ол үшін  жауапты екенін сезіндіру аса маңызды.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

            Қорыта келгенде, мынадай тұжырымға келдім. Бала тәрбиесіндегі басты нәрсе – оның бойында жоғары өнегелік, қасиеттерді қалыптастыру, оларды нақты нанымға, өзін саналы түрде ұстаудың үлгісіне айналдыру болып табылады. Олай болса, кәмелетке толмағандар қылмысының алдын алу жолдарының біріне жас ұрпақтың бойында құқықтық мәдениет, құқықтық сана қалыптастыру саналады. 

            ҚР-ның Қылмыстық кодексінің 78-бабының  1-бөлігіне сәйкес «Кәмелетке  толмағандар деп қылмыс жасаған  кезге қарай жасы он төртке  толған, бірақ он сегізге толмаған адамдар танылады». Яғни, қылмыстық жауаптылыққа тартылатын ең төменгі жас 14-ке толу.

            Ресейдің, Австрияның, Германияның,  Жапонияның қылмыстық заңдарында  да осылай көрсетілген. Кәмелетке  толмағандардың қылмыстық жауаптылығы Францияның Қылмыстық кодексінде-13, Нидерландыда, Португалияда-12, Жаңа Зеландияда-10, Ирландия құқығында-7 жас деп көрсетілген. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі бойынша 14-ке толмаған адамдар қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды. 14-ке толмаған жасөспірімдер өзінің істеген іс-әрекетінің қоғамға қауіптілігін, мәнін жете түсінбейді және өзінің іс-әрекетін баскара алмайды.

            Егер кәмелетке толмаған адам  Қылмыстық кодексте көзделген  жасқа толса, бірақ психикасының  бұзылуына байланысты емес психикалық дамуы жағынан артта қалуы салдарынан кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмысты жасау кезіндегі өзінің іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемінде түсіне алмаса, қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.[4]

            Жалпы жастар арасында тәртіп  бұзуға, қылмыс жасауға қарсы  профилактикалық    жұмыс мемлекет  органдары мен қоғамдық ұйымдардың  еңбек ұжымдары және оқу   орындары мен сондай-ақ бұқарамен  бірлесе отырып, бұзақылықтың себептерін жоюға,    қызметкерлерді азайтуға, олардың барынша әділетті жолмен, зор жауапкершілікпен түзетуге    бағытталған  шаралар кешені  ретінде көрінуі тиіс.

Егер кәмелетке  толмаған адамның (14-16 жас) есінің дұрыстығын жоққа шығармайтын психикасының бұзылуы оларды қылмыстық жауаптылықтан босаипайды, бірақ бұл мән-жайды сот жаза тағайындау кезінде жеңілдететін мән-жай ретінде ескереді және ол Қылмыстық заңда көзделген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау үшін негіз болады. Қылмыс жасаған кезде 18-ге толған адам кәмелетке толмаған деген атаққа ие бола алмайды.

            Сондықтан біздің елімізде кәмелет  жасқа толмағандардың қылмысын  азайту мақсатында келесідей  іс –шаралар жүзеге асырылуы  керек:

• Кәмелетке толмағандардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру мақсатында белгілі бір жеңілдіктермен мәдени, спорттық кешендер салу;
• Ата-аналардың құқықтық сауаттылықтарын арттыру мақсатында арнайы құқықтық білім беру орталықтарын ұйымдастыру;
• Көше тәртібін қадағалауға сол кәмелетке толмағандардың өзін «Жас сақшылар» деген құқықтық ұйымдар ұйымдастыру арқылы тарту;
• Ішкі істер органдары мен мектептердің, ата-аналардың байланысын одан әрі нығайту;
• Оқушыларға, жалпы жасөспірімдерге арналған құқықтық басылымдар шығару.

            Еліміздің ертеңі нұрлы болсын  десек, осы бастан мемлекеттің болашағы жастарды түзу жолға салып, өркениетке бағыттауымыз қажет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланылған  әдебиеттер

      

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 ж. 30 тамыз
2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі. 1997 ж. 16 шілде
3. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне түсініктеме. 1997 ж.16 шілде
4. А.Н. Ағыбаев,  Қылмыстық  құқық,  жалпы  бөлім, Алматы:  «Жеті  Жарғы», 2001 ж.
5. А.В. Наумов, Қылмыстық құқығы, Астана, 2001ж.
6. Антонян Ю.М. Причины преступного  поведения.М., 1992, 35б
7. Аванесов Г.А. Криминология и социальная профилактика. М.,1980, 23б
8. Ветров Н.И. Профилактика правонарушений среди молодежи. М.,1980.
9. Назарбаев Н.А На пороге XXI века – Алматы: Өнер, 1996
10. А.Н. Ағыбаев, Қылмыстық құқық, жалпы бөлім, Алматы: «Жеті Жарғы»,  2007 ж.