Аймакты к экономика

1 Тақырып. Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың  

теориялық-методологиялық негіздері.

 

1. Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау – экономиканы мемлекеттік реттеудің құралы ретінде.
2. Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық жоспарлауының мәні, объектісі, пәні.
3. Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау жүйесі.
4. Стратегиялық жоспарлау логикасы.
5. Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау методологиясы мен әдістері.

 

 

1. Әлеуметтік-экономикалық  жоспарлау-экономиканы мемлекеттік  реттеудің құралы   ретінде.

 

Әлемнің кез келген еліндегі қоғам өзінің өмірлік қызметінің бірнеше аспектілеріне ие: экономикалық, әлеуметтік, құқықтық және рухани. Осылардың  барлығы қоғамдық қатынастарды ұйымдастырудың әртүрлі формаларында өтуі мүмкін. Мәселен, нарықтық қатынастар немесе қатаң, бір орталықтан басқарылатын мемлекет қалыптастыратын қатынастар олардың  негізі болуы мүмкін. Бізге белгілідей, нарықтық қатынастар, өндіріс құралдары  мен тұтыну заттарына, тауар-өндірушілердің еркін қызметіне, еркін бәсеке мен  баға белгілеуге, адамның өмір сүруі  мен дамуын қамтамасыз ететін қызмет түрін еркін таңдауға, экономиканың ашықтығына негізделген жеке меншік арқылы қалыптасады.

Бір орталықтан басқарылатын экономиканың сипатты белгілері  болып мыналар саналады: өндіріс  құралдарына мемлекеттік меншік; халықшаруашылығының барлық деңгейлерін  қамтитын орталықтандарылған жоспарлау  жүйесі; өндіріс қызметінің халықшаруашылығының  тиімділігіне бағдарлануы; адамды жан-жақты  дамытуды қоғамның ең жоғары мақсаты  ретінде мәлімдеу; елдің біртұтас халықшаруашылы кешенінің жабықтығы.

Осы заманғы өркениеттің  даму тәжірибесі көрсетіп отырғандай, нарықтық қатынастар жүйесі әкімшілік-әміршілдік, төрешілік жүйемен салыстырғанда  қоғамның өмірлік қызметінің бүкіл  аспектілерінің неғұрлым тиімді жұмыс  істеуін қамтамасыз етуге мүмкіндік  береді. Сонымен бірге бұл тәжірибе мынадай өзге қорытынды жасауға  негіз береді – нарықтық қатынастар жүйесіне негізделетін барлық елдер, қоғам  өмірінде болатын әлеуметтік-экономикалық процестерді мемлекеттік реттеу әдістерін әртүрлі нұсқаларда кеңінен  пайдаланады.

Қазіргі нарықтық шаруашылық, негізінен, адамның алуан түрлі  қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағдарланған. Бір мезгілде, көптеген өнеркәсібі дамыған елдерде ол, әлеуметтік-экономикалық процестерге (жасалатын байлықтарды  қайта бөлу, салық саясаты, құқықтық қамтамасыз ету және т.б.) мемлекеттің  араласу арқылы, өз азаматтарының  жоғары қорғаушылық дәрежесін қамтамасыз етеді. Бұл әлеуметтік-нарықтық шаруашылықты айқындау үшін негіз берді.

Әлеуметтік нарықтық шаруашылық –бұл еркін бәсекелестікке, тұтыну заттарын еркін таңдауға, ашып көрсетуге  және дамытуға негізделген шаруашылық (Л.Эрхард «Бүкіл адамның әл-ауқаты» 1960). Ол рационалдандыруға, капитал  жасауға, тұтынуды ұлғайтуға дайын  екендігіне ұмтылысты қамтамасыз етеді. «Нарықтық шаруашылықтың әлеуметтік мағынасы – деп жазды Л.Эрхард, экономикадағы кез келген жетістік, еңбек өнімділігін арттыру бүкіл  халықтың игілігіне жұмсалады және қанағаттандыру болып табылады».

Мемлекет саясатының тұжырымдамасы  ретінде, әлеуметтік нарықтық шаруашылық, экономиканың, тұтастай қоғамның еркін, экономикалық жағынан тиімді, берік, әлеуметтік және құрылғысына негізделген. Яғни, әлеуметтік нарықтық шаруашылық нарықтық экономика үлгілерінің  бірі болып саналады және бұл барлық меншік нысандарының (түрлерінің) плюрализмі, азаматтардың, тауарлар өндірушілер  мен қызметтер көрсетушілердің  экономикалық еркіндігі, мемлекеттің  көмегімен, халықтың қорғалмаған топтарына  әлеуметтік кепілдіктер беретін  және әрбір азаматтың нақты қысқан еңбек үлгісіне қатаң сәйкестікте  жалпы ұлттық өнімді әділ бөлуді қамтамасыз ететін еркін бәсекелестік пен баға белгілеу негізінде жұмыс жасайтын әлеуметтік-экономикалық жүйе.

Әлеуметтік нарықтық шаруашылық анықтамасынан көзделетіндей, өз азаматтарының  әлеуметтік проблемаларын шешудегі ондағы мемлекеттің рөлі аса зор. Мәселен, мемлекеттің негізгі міндеттері мыналар болып табылады:

• Елде сенімді құқық тәртібін қалыптастыру және оны ұстап тұру;
• Сыртқы және ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
• Ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету;
• Әлеуметтік инфрақұрылымдар салаларын (білім беру, денсаулық сақтау, ғылым мен өнер, қоғамдық көлік және т.б.) дамыту;
• Бәсекелестік күрес саласындағы заңдардың сақталуына бақылауды жүзеге асыру;
• Әлеуметтік кепілдіктерді және қоғамның неғұрлым әлсіз мүшелері үшін еңбек құқықтары саласындағы кепілдіктерді қамтамасыз ету;
• Қоршаған ортаны қорғау үшін талаптарды, тыйым салуларды әзірлеу және жүзеге асыру, нарықтық ынталандыруларды (қолдауларды) пайдалану;
• Салық және әлеуметтік құқықтар саласындағы жалпыға бірдей танылған «ойын ережелерін», сондай-ақ сыртқы экономикалық қатынастарды айқындау;
• Нарықтық шаруашылық мүмкіндіктері шеңберінде әлеуметтік-экономикалық процестерді макроэкономикалық басқару.
• Қазақстан Республикасы экономиканың нарыққа өтуі мемлекеттік реттеу жүйесіндегі жоспарлаудың орны мен рөлін қайта ой елегінен өткізуді талап етті. Отыз жылдан аса уақыт бойы көптеген экономистер жоспар мен нарықтың үйлесіміне байланысты пікір таластырып келеді. Нарықтық қатынастар ақиқатқа айналған кезде, жоспар мен нарық бір-біріне антиподтар емес екендігі, қайта экономикалық жүйенің бір-бірін өзара толықтыратын элементтері екендігі туралы түсінік қалыптаса бастады. Теңдестірілмеген жалпы мемлекеттік жоспарларсыз ақша-несие, салық, кеден саясаты негізінде әлеуметтік-экономикалық дамуды басқару өзін ақтамайды. Қазақстандағы 1990 жылдардың бірінші жартысындағы экономикалық реформалардың сәтсіздікке ұшырауын, мемлекеттің көптеген ұйымдық-шаруашылық функциялардан, ең алдымен, жалпы ұлттық жоспарлаудан бас тартуынан туындады деп есептеуге болады.

Әлеуметтік нарықтық шаруашылықта мемлекеттің осы міндеттерді  табысты шешуі келесі мақсаттарға  жетуді қамтамасыз етуге мүмкіндік  береді: а) халықтың өмір деңгейі мен  сапасын арттыру; б) бағалардың тұрақты  деңгейін қамтамасыз ету; в) жоғары жұмыспен қамту деңгейін қамтамасыз ету; г) әлеуметтік әділеттікті және әлеуметтік қамтамасыз етудің тиімді жұмыс істеуші жүйесін  қолдау.

Экономиканы және әлеуметтік қатынастарды ұлттық экономиканың тұрақтылығын және оның ұдайы өндірісінің қажетті  қарқынын, еркін тауар өндірушілердің қалыпты жұмыс істеу жағдайын (саяси, құқықтық, экономикалық) қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің мақсатты бағытталған қызметі. Мемлекеттік  реттеудің негізгі формалары: а) құқық нормалары; б) бюджет-салық  нұсқалары (салық саясаты, мемлекеттік  бюджеттің шығыстары, амортизациялық саясат, есеп саясаты, ең төменгі резервтер  саясаты, ақша эмиссиясын, ашық нарықтағы  операцияларды, ерікті келісімдерді басқару); в) несие-ақша құралдары және г) стратегиялық жоспарлау.

 

2.Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық жоспарлауының мәні, объектісі, пәні.

 

Жоспарлау – бұл даму басымдықтарын айқындау, мақсаттар  құру, оған жетудің белгілі-бір құралдары  мен әдістерін таңдау. Кәсіпорындағы  бұл процестің алгоритмі, оның қызметін сипаттайтын және үш кезеңді білдіретін сандық және сапалық көрсеткіштер жүйесін  әзірлеуден көрінеді:

1. Ағымдағы жағдайды айқындау және оны талдау. Осы кезеңді кәсіпорын (өндіретін өнімдерін экспорттайтын кент, қала, өңір, мемлекет, елдерді) зерттейді. Осы кезеңнін стандартты құралдары – STEP және SWOT-талдау. Кезеңнің негізгі міндеттері – кәсіпорынның күшті және әлсіз жақтарын анықтау болып табылады.
2. Мақсаттарды таңдау. Кәсіпорын қызмет бағытындағы мақсаттарды айқындайды. Кезеңнің міндеті – сыртқы ортамен «қарым-қатынас» салдарларын зерттеу, осал тұстарды айқындау.
3. Мақсаттарға жету тәсілдерін айқындау. Кезеңнің міндеттері, кәсіпорынның үздіксіз жұмыс істеуіне сыртқы орта әсерлерінің тигізетін зардаптарын жою тетіктерін айқындау болып табылады.

Жоспарлау бір реттік оқиға  емес, жүйелі процесті білдіреді.

Мақсаттарды айқындау –  Шешімдер қабылдау – Жүзеге асыру  – Бақылау – Ауытқуларды талдау – Түзетулер жасау – Мақсаттарды  айқындау...

Жоспарлардың сандық көрсеткіштері  абсолютты шамалар болып саналады, оған мыналар жатады: тауардың, жалпы  және өткізілетін өнімдердің көлемі, кәсіпорынның жұмысшыларының және бүкіл  қызметкерлер құрамының саны, жалақы қоры, пайда шамасы мен рентабелділік  деңгейі және т.б. Көрсетілген көрсеткіштер тұтастай түрде кәсіпорын үшін, сол  сияқты әрбір құрылымдық бөлімше  үшін, атап айтқанда, шаруашылыққа қызмет көрсететін негізгі және қосымша (қосалқы) өндірісті қоса алғанда жекелеген  учаскелер мен жұмыс орындары үшін белгіленеді.

Жоспардың сапалық көрсеткіштері  қатынасты шамалар болып саналады, оған мыналар жатады: өнімдердің материал сыйымдылығы мен қор сыйымдылығы, еңбек өнімділігі, өткізілген өнімдердің бір теңгесіне жұмсалған шығындар, шығарылатын өнімдердің сапалық көрсеткіштері, капитал мен өнімдердің рентабелділігі және т.б.

Жоспарлаудың аса маңызды  міндеттеріне мыналар жатады:

• Қоғамдық қажеттіліктерді айқындау;
• Оларды қанағаттандыру үшін ықтимал материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын анықтау;
• Ресурстарды пайдаланудың неғұрлым рацоналды бағыттарын негіздеу;
• Өндіріс аялары, салалары,  түрлері арасындағы, елдің экономикалық аудандары арасындағы теңдестірілімді дамуды қамтамасыз ету;
• Ресурстарды пайдаланудың тиімділігін арттыру.

Мемлекеттік жоспарлауға  жататын объектілер:

• Қоғамдық өндіріс құрылымы. Пропорциялар мен құрылымдық алдыға жылжуларға нарықтық жұмыс істеуі әсер етуі мүмкін, ал пропорциялардың қалай қалыптасатыны мемлекет үшін бәрібір болып саналмайды;
• Әлеуметтік ая. Оның басты мақсаты – халықтың әртүрлі әлеуметтік топтарының өміріне экономиканың болашақтағы дамуының тигізетін әсерін топшылай білу (предвидение), осы әсер етудің жағымсыз жақтарын анықтау және көмекті қажеттіліктерді қорғау бойынша іс-шараларды айқындау.

Перспективалық-жоспарлау  фирманың жалпы стратегиялық мақсаттарын  және оның даму бағыттарын, оған қажетті  ресурстарды және алдыға қойылған міндеттерді  шешу кезеңдерін айқындау болып табылады.

Ағымдағы жоспарлау, нарықтың нақты жағдайына байланысты, алдыға қойған мақсаттарға нақты қол  жеткізуге бағдарланған. Ағымдағы жоспар нақты жағдайларды ескере отырып, перспективалық жоспарды дамытады, нақтылайды.

Кәсіпорындағы жоспарлаудың негізгі принциптері:

а) нұсқаулық директивалық – жоспармен белгіленген әрекеттердің, бағдарлардың, мақсаттар мен міндеттердің орындалу міндеттілігі;

б) бірлік (единство) – олардың  үйлестірілген іс-әрекеттерінің, бөлімшелердің  өзара байланыстарының жүйелігі;

в) қатысу – кәсіпорындағы  әрбір жұмыс жасаушы жоспарлы тапсырмаларды орындауға қатысушы болып саналады;

г) үздіксіздік – әзірленген жоспарлар жалпы стратегиялық міндеттер  шеңберінде бірінің орнына бірі алмасып  отыруы қажет;

д) икемділік – орындау  процесіне түзету енгізуге қабілеттілік пен міндеттілік;

ж) дәлдік – белгілі бір  уақыт аралығы үшін жоспар барынша  нақты болуы тиіс.

Кәсіпорынның шаруашылық қызметі жоспарларының типтері  белгісіздік дәрежелерінің белгілерімен, мақсаттарға уақытша бағдарланумен  және жоспарлаудың уақытша шектерімен айқындалады.

Белгісіздік (белгілік) дәрежелеріне қатысты жоспарлар, белгілі жағдайларда  оқиға міндетті түрде болатын  және нәтижеге қол жеткізілетін детерминацияланған және белгілі бір жағдайлар кезінде  есептелген ықтималдық дәрежесімен  оқиға болуы мүмкін кездегі стохастикалық (ықтималдық) болуы мүмкін.

Жоспарлаудың стохастикалық  жүйесінің нұсқалары болып мыналар  саналады: қатаң міндеттемелер жүйесі бойынша (шарттар, келісім шарттар  оның негізі болып саналады), жеке жауапкершілік  ала отырып (менеджер өзінің қауіп-қатері мен тәуекеліне бара отырып әрекет етеді), жағдайларға бейімделе отырып жоспарлайды.

Мақсаттарға уақытша бағдарлану бойынша реактивті, инактивті, преактивті және интерактивті жоспарлау болып  ажыратылады.

Реактивті жоспарлау бұрынғы  тәжірибеге негізделеді және төменнен жоғары (бөлімшелердің жоспарларынан  жиып жоспарға дейін) жүзеге асырылады.

Инактивті жоспарлау –  бұл сол кездегі жағдайға қанағаттанушылық, жаңа шешімдер қабылдау, құрылатын  және жұмыс істейтін комиссиялар  шеңберінде жүзеге асырылады. «Өздігінен құрылады» - өздігінен ұйымдастырылады  деген пікір оған тән болып  саналады.

Преактивті жоспарлау, жоспарлаудың ғылыми әдістерін қолдана отырып, оңтайлы шешім іздеуге бағдарланған.

Интерактивті жоспарлау  болашақты жобалауға негізделеді.

Уақыт шегі бойынша ұзақ мерзімді, орта мерзімді және қысқа  мерзімді жоспарлау болып бөлінеді. Ұзақ мерзімді жоспарлау, негізінен, 5 жылдан асатын уақыт шегін қамтиды, орта мерзімді жоспарлау – 1 жылдан 3,5 жылға дейінгі уақытты қамтиды. Қысқа мерзімді жоспарлар – бұл 1 жыл шегіндегі жоспарлар (тоқсандық, айлық, онкүндік, ынталық, тәуліктік  және ауысымдық).

 

3. Стратегиялық  жоспарлау логикасы.

 

Жоғарыда айтылған жоспарлау  типтерінен өзге стратегиялық және тактикалық жоспарлар болып бөлінеді.

Жоспарлаудағы стратегия  – бұл кәсіпорынның басты мақсаттары мен оларға жетудің негізгі тәсілдерінің жиынтығы.

Тактикалық жоспарлау  – бұл стратегия міндеттерін  шешу үшін ресурстардың түрлері мен  көлемдерін айқындау. Отандық тәжірибеде, цех аралық, цехтық жоспарлау, кәсіпорын  бөлімшелерінің және тұтастай түрдегі  кәсіпорынның (өндіріс циклінің ұзақтығы, бөлшектер (тораптар) шығару – іске қосу партияларының мөлшерлері) күнтізбелік-жоспарлы нормативтерін әзірлеу, операция-аралық істерді бастап қою кіретін «жедел – күнтізбелік жоспарлау» термині  бізге неғұрлым белгілі.