Ақша қаражатар есебі

         Банкте  жинақ шоттарын ашқан кезде, банктер  салымдарды салушылардан қабылдауға  келісім-шартта көрсетілген тәртіпте, оларға марапаттау төлеуге және  әрекет етіп тұрған заң актілері  мен келісім-шартта қарастырылған  тәртіпте және келісілген жағдайында салымдарды қайтаруға өз міндетіне алады.

         Егер де  банкте шот иесінің пайдасына  жаңылыс аударылып кеткен ақша  қаражаттарының фактісі анықталса, онда ол сол қаражаттарды шот  иесіне хабарламай-ақ қатесін  жөндеуге құқылы. Бірақ бұл жағдай  келісім-шартта қарастырылғаны жөн.

         Банктегі  шоттардың көшірмесін беру келісім-шартқа  сәйкес банктер арқылы жүзеге  асырылады. Банк шот иесіне олардың  есеп шоттарының көшірмелерін  беру қызметін электрондық тәсілмен, егер бұл келісімде қарастырылған  болса, арнайы адам жұмсау арқылы жүзеге асырылады. Банк шот иесіне олардың есеп шоттарының көшірмелерін беру қызметін электрондық тәсілмен, егер бұл келісімде қарастырылған болса, арнайы адам жұмсау арқылы атқаруға құқылы. Банктердегі есепшоттары бойынша операцияларды тоқтату Қазақстан Республикасының заңына сәйкес, шот иесінің ақша қаражаттарының жұмсалынбауына немесе алуға тыйым салу құқығы бар өкілетті органдардың тиісті шешімдерінің негізінде жүзеге асады. Банкідегі есепшоттары бойынша операциялардың жаңартылуы осы шешімдерді қабылдаған тиісті органдардың жазбаша хабарландыруының немесе қаулыларының негізінде жүзеге асырылады.

         Жаңадан  ашылатын заңды тұлғалар Қазақстан  Республикасының заңына сәйкес  жарлық капиталын төлегенін қуаттайтын  құжаттарды ұсынуы тиіс, ол үшін банк келісім-шарттың негізінде оларға уақытша жинақ шоттарын ашады. Ал мемлекеттік тіркеуден өткен соң заңды тұлғаға ағымдағы шоттар ашады.

         Банкі шоттары  оның иесінің өтініші бойынша  жабылады.

         Заңды тұлға  – шот иесін тарату немесе қайта ұйымдастыру кезінде, немесе заңды тұлғаның шотын бір жылдан астам, ал жеке тұлғалардың шотына үш жылдан астам кезеңде ақша келіп түспеуіне байланысты банкі шоттары жабылады, ал басқа жағдайда оны жабуға тыйым салынады.

         Банкідегі есепшот жабылғаннан кейін субъект осы жөнінде он күндік мерзім ішінде шот иесінің банкідегі есепшоты жабылғандығы туралы хабарлама жасалуы тиіс.

         Есепшоты  жабылған кезде сондай-ақ иесінің  аты немесе есепшоттың нөмірі  өзгергенде – шот иесі қолдарындағы пайдаланбаған чектерді банкіге қайтаруы керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Есеп айырысу шоты бойынша жүргізілетін бухгалтерлік есеп операцияларының негізгі корреспонденциясы

1	Есеп айырысу шотына субъектінің жарғылық қорын толтыру мақсатымен үлес қосушылардан келіп түскен сома	1040	5020
2	Сатып алушылардан жіберілген өнім, көрсетілген қызмет, істелген жұмыстар үшін келіп түскен сома	1040	1210,1251-1230
3	Есеп айырысу шотына вексельден келіп түскен сома: негізгі берешектердің қарыз сомасы; есептелінген пайыздар.	1040 1040	302 1270
4	Есеп айырысу шотына жалға алушылардан пайдаланғаны үшін түскен қаржы	1040	6120,1270
5	Жалға алушылардан жалға алып пайдаланғаны үшін есептелінген пайыз сомасы есеп айырысу шотына келіп түсті	1040	6120
6	Есеп айырысу шотына кассадан келіп кіріске алынған сома	1040	1010
7	Басқа да берешектерден қарызын өтеу үшін келіп түскен сома	1040	1260
8	Есеп айырысу шотына келіп кірістелген банк несиесі	1040	3010
9	Есеп айырысу шотына банктегі арнайы шоттан келіп түскен сома	1040	1070
10	Есеп айырысу шотына келіп кірістелген банктен тыс мекемелердің несиесі	1040	3020
11	Есеп айырысу шотына келіп түскен акциялардың дивидендтері	1040	6120
12	Есеп айырысу шотына облигациялардан пайыз түрінде келіп түскен табыстар	1040	6120
13	Есеп айырысу шотына келіп түскен ұзақ мерзімді инвестициялар дивидендтер сомасы	1040	6120
14	Есеп айырысу шотына құнды қағаздарды сатқаннан келіптүскенсома	1040	6210
15	Кәсіпорынның өз акциясын қайта сатудан есеп айырысу шотына келіп түскен табысы	1040	5210
16	Жолдағы деп есептелінген ақша қаражаттарының есеп айырысу шотына келіп түсуі	1040	1030
17	Бюджетке төленген салық сомасының артығы есеп айырысу шотына қайтарылды	1040	3110,3510,   3140
18	Есеп айырысу шотына келіп түскен атқарушы органдардың субсидиялары	1040	6230
19	Бағасы есеп айырысу шотынан төленіп кіріске алынған материалдық емес активтер	101-106	1040
20	Құны есеп айырысу шотынан төленіп кіріске алынған негізгі құралдар	2411-2416	1040
21	Құны есеп айырысу шотынан төленген монтаждауды қажет ететін бөлшектерді кіріске алу	2417	1040
22	Негізгі табынды толтыру үшін жас малдарды бағып өсіруге кеткен шығындар есеп айырысу шотынан төленді	2417	1040
23	Ағымдағы айдың қысқа мерзімді жалдық міндеттемесі есеп айырысу шотынан төленді	7110,7210, 8047,947, 3440	1040
24	Материалдарды қосалқы бөлшектерді сатып алу үшін алдын ала аванс ретінде есеп айырысу шотынан төленген сома	1610	1040
25	Қызмет көрсетушілерге, орындаушыларға істейтін жұмыстары үшін алдын ала аванс ретінде есеп айырысу шотынан төленген ақша қаражаттары	1610	1040
26	Алынған құнды қағаздардың құны есеп айырысу шотынан төленді	1150	1040
27	Банк және банктен тыс мекемелерден алынған несиелер есеп айырысу шотынан қайтарылды	3010	1040
28	Үлес қосушыларға, акционерлерге есептелінген дивиденд сомасы есеп айырысу шотынан төленді	3031-3032	1040
29	Заңды тұлғалар мен жеке адамдардан ұсталынған табыс салығы есеп айырысу шотынан бюджетке аударылды	3110,3140	1040
30	Қосылған құнға салынған салық сомасы есеп айырысу шотынан бюджетке аударылды	3130	1040
31	Сақтандыру компаниясына сақтандыру төлемі есеп айырысу шотынан аударылды	4210	1040
32	Әлеуметтік салық сомасы есеп айырысу шотынан бюджетке аударылды	3140	1040
33	Жабдықтаушылардан алынған тауарлар үшін берешек сома есеп айырысу шотынан аударылды	4110	1040

 

ΙΙΙ-ТАРАУ. Ақшасыз есеп айырысудың нысандары

 

        Ақшасыз есеп  айырысудың негізгі нысандары: төлем  тапсырмалық , аккредитивтік, чекпен  есеп айырысу, төлем-талап тапсырмалық  нысандары.

1. Төлем тапсырмалық  нысан.

         Қазіргі жағдайда қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың ең кең тараған нысаны. Төлем тапсырмасы дегеніміз – төлеушінің өзіне қызмет көрсететін банкіге өз есеп шотынан тиісті соманы ақша алушының есеп шотына аударуға беретін бұйрығы. Төлем тапсырмасы арқылы кейінгі төлемнің операциясын жүргізудің дәйектілігі төмендегідей:

1. Тауар жеткізуші келісім шартқа сәйкес тауарын жөнелткеннен кейін төлеушінің атына фактура шот ұсынады.
2. Сатып алушы тауарды алғаннан кейін төлем тапсырмасының  жинақтамасын толтырып, оған фактура шотын қосып, өзіне қызмет көрсететін банкіге тапсырады.
3. Құжаттарды тиісті тексеруден өткізгеннен кейін банк көрсетілген соманы сатып алушының есеп шотынан шығарады да : а. Тауар жеткізушінің есеп шотына түсіреді. Егер олардың шоттары сол банкте болса.

        б. Басқа банктегі  тауар жеткізушінің есеп шотына  аударады.

4. Тауар жеткізушіге қызмет көрсететін  банк түскен соманы соның есеп  шотына есепке жатқызады.

        2.Аккредитивтік нысан

         Аккредитивтік  нысанды қолданғанда құжаттардың  айналымы келесі түрде өткізіледі:

1. Жасалған шартқа сәйкес тауар өндіруші өнлірілген тауарының жөнелтуге дайын екенін сатып алушыға хабарлайды және одан аккредитив ұсынуын талап етеді.
2. Сатып алушы бұл хабарды алғаннан кейін өзіне қызмет ететін банкке белгіленген тәртіп бойынша аккредитивтік өтініш береді.Ол өтініште аккредитивті қандай жағдайда пайдалануға болатынын көрсетеді.
3. Сатып алушыға қызмет ететін банк көрсетілген ақшаны сатып алушының есеп шотынан шығарады да, оны аккредитивтер деген шотқа жатқызады.
4. Тауар жөнелтушінің банкісі аккредитивті сомасын “төленетін аккредитивтер”деген шотқа есепке алады және бұл жөнінде тауар жөнелтушіге хабарлайды.
5. Тауар жөнелтуші шартта көрсетілген талаптарға сәйкес дайындалған өнімін сатып алушыға жөнелтеді. Сонымен қатар тауардың жөнелтілгенін дәлелдейтін барлық құжаттарды өз банкісіне тапсырады.
6. Бұл банк тиісті соманы тауар жөнелтушінің есеп шотына түсіреді.

 

3. Чекпен есеп айырысу  нысаны 

          Бұл  қай жағынан  алып қарағанда  да өте ыңғайлы нысан. Осы нысанмен  есеп айырысу үшін тауар сатып алушы өтініш беріп, өзіне қызмет ететін банктен 10,25,50 чегі бар чек кітапшасын сатып алады. Чектің бұдан былай қозғалысы мынадай:

1. Сатып алушы алмақшы болған тауарды іріктеп алады да, оның сомасына чек жазып береді.
2. Чек ұстаушы сол чекті келесі күні ( тәртіп бойынша 10 күннің ішінде ) сатып алушының банкісіне төлеуге ұсынады.
3. Сатып алушының банкісі бұл чектің сомасын тауар жіберушінің есеп шотынан есепке алады.Егер оның есеп шоты басқа банкіде болса, тиісті соманы сол банкке аударады.

            Банк чек берушіден ( немесе чек ұстаушыдан ) чекті қабылдамауына болады, егер де мынадай жағдайлары анықталса:

• егер де жазумен жазылған сомасы цифрмен көрсетілмеген болса;
• чектің мерзімі өтіп кетсе;
• төлем құжаттарында жасанды жазулардың белгілері бар болса;
• чек әртүрлі қолмен және әртүрлі сиямен жазылған болса;
• чектің қорғалу деңгейі оның талабына сай келмесе;
• чекте көрсетілген реквизиттер қате болса;
• чектегі қойылған қолда үлгі ретінде қабылданған құжаттардағы қолымен сәйкес келмесе;
• чектің жабу сомалары жеткілікті болмаса;
• чектің басқа да дефектілері бар болса.

4. Төлем-талап тапсырмалық  нысаны

         Есеп айырысудың  төлем-талап тапсырмалық нысаны  былай жүзеге асырылады:

1. Тауар жөнелтуші тауарын жөнелткеннен кейін шарт бойынша төлем-талап тапсырмалық нысанға сәйкес құжаттың жинақтамасын толтырады. Содан кейін сол құжатты тауар, көлік, жүк құжаттарымен бірге сатып алушының банкісіне жібереді.
2. Ол банк бұл құжаттарды төлеуге келісім беру үшін сатып алушыға береді.
3. Банктік 3 күннің ішінде сатып алушы ұсынылған төлемді не толығымен, не ішінара төлеуге келісімін береді.Өзінің шешімін сатып алушы құжаттың керек бөлігіне жазып, қайтадан банкке тапсырады.
4. Бұл банк тиісті соманы сатып алушының шотынан шығарып, тауар жөнелтушінің банкісіне аударады.
5. Ол банк түскен соманы тауар жөнелтушінің есеп шотына есепке алады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΙV-ТАРАУ. Банктердегi арнайы шоттардағы ақшалай қаржылар есебi

 

Кәсiпорындар ұйымдар, фирмалар үздерiнiң ақшалай қаржыларын сақтауға банк мекемесiнен арнайы шот ашуына болады. Бұл шотта ашылған аккредетивтердегi ақшалай қаржылар, чек кiтапшаларындағы ақшалай қаржылар, банктердегi арнайы шоттардағы ақшалар және басқа да ақшалай қаржылыр есептелiнедi.

Аккредитивтермен есеп айырысу. Шаруашылық субъектiлер 421- «Аккредитивтердегi ақшалай қаржылар» - деп аталатын шотта жабдықтаушы және басқа да кәсiпорындар мен ұйымдардың, фирмалардың аттарына ашылған аккредетивтегi ақша қаражаттарын есептейдi. Негiзiнен есеп айырысудың бұл түрi басқа қаладағы (субъектi орналасқан жерден басқа жерде тұратын) жабдықтаушылармен қолма қол ақшасыз есеп айырысу үшiн қолданылады. Есеп айырысудың бұл түрi басқа қолма қол ақшасыз есеп айырысуға ұқсас болып келедi. Бұл есеп айырысу құжаты бойынша сатып алушы үзiне қызмет күрсететiн банк мекемесi арқылы жабдықтаушының шоты ашылған, яғни оған қызмет күрсететiн банктен аккредетив ашады. Есеп айырысудың бұл түрi 1931 жылдан қолданылып келедi. Аккредитивтердегi ақшалай қаржылар бойынша есеп айырысу жабдықтаушыларға төлемнiң дер кезiнде түленуiн қамтамасыз етедi.

Аккредитив-сатып алушыға қызмет ететiн банк мекемесiнiң осы кәсiпорынды немесе ұйымды жабдықтайтын шаруашылық субъектiсiне қызмет күрсететiн банк мекемесiне тауарларының жiберiлгендiгiн немесе қызметтерiнiң күрсетiлгендiгiн дәлелдейтiн құжаттар бойынша төлем түлеу жайлы тапсырмасы.

Аккредитив тек бiр ғана жабдықтаушымен есеп айырысуға арналады. Ал аккредитивтiң мерзiмi жабдықтаушы мен сатып алушының арасындағы келiсiм-шартқа сәйкес бекiтiледi. Бұл шартта мыналар күрсетiлуi қажет:

1. Түлеушiнiң тапсырмасы бойынша аккредитивтi ашқан банктiң  (банк имитенттiң) аталуы
2. Аккредитивтiң түрi және оның орындалуы мен пайдалануының әдiсi мен тәсiлi
3. Аккредитив бойынша қаржы (ақша) алу үшiн жабдықтаушының үзiне қызмет ететiн банкке тапсыруға тиiстi құжаттардың толық тiзiмi және нақты сипаттары
4. Тауарларды, материалдарды тиеп-жүнелткеннен немесе жұмыстарды, қызметтердi орындағаннан кейiн құжаттардың банк мекемесiне тапсырылу мерзiмi және олардың орындалуына қойылатын талаптар. Жабдықтаушыларға аккредитив жайлы, яғни оның ашылғандығы туралы хабарлау.
5. Басқа да керектi құжаттар мен шарттар.

Аккредитивтердiң «үтелiнген» (депоненттелген) және «үтелiнбеген» (депоненттелiнбеген) - деп аталатын түрлерi ашылуы мүмкiн. Аккредитив сонымен қатар «керi шақырылатын» және «керi шақырылмайтын» болып екi түрге бүлiнедi.

Тапсырыс берушiнiң үзiнiң шотындағы ақша қаражаты есебiнен немесе оған күрсететiн банкiнiң берген несиесiнiң есебiнен жабдықтаушы кәсiпорынға қызмет күрсететiн банкке келiсiм - шарт бойынша алдын ала аударылған қаржысы - «Өтелiнген аккредетив (депоненттелген)» болып есептеледi.

Ал сатып алушы кәсiпорын мен жабдықтаушы кәсiпорындарға қызмет күрсетушi банк мекемелерi арасында аккредитивте күрсетiлген қаржы сомаларын аударуға тек қана келiсiм-шарт жасалынып келiсiлген, яғни ақша әзiрге аударылмаған болса онда бұл - «Өтелiнбеген аккредитив» түрi қатарына жатқызылады.

Аккредитив ашу жайлы келiсiм-шартта қарастырылған келiсiмдердi үзгертуге, жоюға тек сатып алушы, яғни қаржы түлеушi шаруашылық субъектiнiң ғана құқы болса, ондай аккредитив - «Керi шақырылатын аккредитив» болып саналады.

Аккредитивтi ашу үшiн төлем түлеушi кәсiпорын үзiне қызмет күрсететiн банк мекемесiне арыз бередi және сонымен қатар мына құжаттарды күрсетулерi қажет:

1. Жабдықтаушы шаруашылық субъектiсiнiң аты.
2. Аккредитив ашылатын келiсiм-шарттың күшiрмесi.
3. Аккредитив ашылатын банктiң аты.
4. Аккредитивтiң орындалатын уақыты және жерi.
5. Аккредитивтен төлем түлеуге қажет болатын құжаттардың толық және нақты аты.
6. Аккредитивтiң түрi.
7. Аккредитивтiң қандай тауарға, затқа немесе орындалатын жұмысқа төлем түлеуге арналғандығы және оны түлеу үшiн банк мекемесiне табыс етiлетiн құжаттардың тiзiмi.
8. Аккредитивтiң сомасы.