Теломерлер.Теломеразалы белсенділік

ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК МЕДИЦИНА  УНИВЕРСИТЕТІ 
МОЛЕКУЛЯРЛЫҚ БИОЛОГИЯ ЖӘНЕ МЕДИЦИНАЛЫҚ ГЕНЕТИКА КАФЕДРАСЫ 
 
 
 
 

 

Тақырыбы: “Теломерлер.Теломеразалы  белсенділік.”

 

Орындаған:

Тексерген:

 

Қарағанды 2010

 

ЖОСПАР

 

• Кіріспе
• Негізгі бөлім
• Теломералар қызметі
• Теломерлер құрамы
• Теломеразалар әрекетінің тетіктері
•   Теломеразаның әр түрлі адам       жасушаларындағы активтілігі туралы   мәліметтер

III.     Қорытынды

 

Теломер ─ хромосомалардың дәл  ұшында орналасқан бөлік. Теломераның  белгілі қарама-қарсылық сипаты  бар, сол себептен хромосомалар  бір-бірімен бос ұштарымен қосылып  кете алмайды. Теломералардың жоғалуы (иондық радиацияның т.б. заттардың  әсерінен) әр түрлі хромосомалардың  бір-бірімен оңай қосылып, олардың  морфологиясының өзгеруіне әкеледі.

 

              1-центромера

2-хромомера

3-хроматида

4-ядрошық

5-2-тартылыс

6-спутник

7-1-тартылыс

8-гетерохроматин

9-эухроматин

10-теломера

• Механикалық қызметі:
•  Теломералар хромосомалардың ядро матриксіне бекінуіне қатынасады;
•  Теломералар хромосома  хроматидаларының ұштарын бір-бірімен тіркестіреді;
• Тұрақтандырушы қызметі:
•  Жасушада теломераза болмаған жағдайларда ДНҚ-ның кодтаушы бөлімін толық репликаияланбаудан сақтайды;
•  Егер жасушада теломераза болса, үзілген хромосома ұштарын тұрақтандырады;

3) Гендердің экспрессиялануына әсер етуі.

Теломераға жақын орналасқан  гендер экспрессиясы төмен болады (репрессияланған), мұны транскрипциялық  үнсіздік немесе сайлинсинг деп  атайды.

Теломердің айтарлықтай қысқаруы  оларға жақын орналасқан гендерді  активтендіреді, мысалы Rap 1 не TFR 1гендердің  активтенуі.

 

4)  «Есептеу» қызметі.

 ДНҚ-ның теломерлік бөлімдері теломеразасыз жасушаның бөлінуін есептеп отыратын репликометр болып табылады. Жасуша үшін оның қанша рет бөлінгеніне қарағанда, теломера ұзындығының сындарлы деңгейіне дейін қанша рет бөлініп қалғаны маңыздырақ. Сондықтан теломера – жасушаның теломеразасыз қанша рет бөліне алатынын есептейтін құрылым болып табылады.

  Теломера ұзындығы сыңдарлы деңгейге жеткенде ол өзінің жоғарыда аталған қызметтерін атқара алмайды, сондықтан да жасуша циклы бұзылып өтеді.

   Осы себепті барлық жасушаларда немесе тек эмбриональдық жасушаларда (ствол жасушаларында), ДНҚ-ның толық репликацияланбаған учаскелері қалпына келуі қажет. Бұл қызметті теломеразалар атқарады.

 

•  Теломерлер құрамы көптеген белоктардан тұрады, олар теломерлік ДНҚ-мен кезектесе байланысады.

Теломерлер              ДНҚ

                       Ақуыз комплексі

 

• Теломерлер ақуыздары екі топқа  бөлінеді:
• Бір тартылысты теломерлік ДНҚ-мен байланысқан ақуыз
• Екі тартылысты ДНҚ-ы теломермен байланысқан ақуыз

 

 

 

Теломераза ─ жасушаның әрбір  бөлінуінде азды-көпті қысқарған  хромосома ұштарын қалпына келтіруші  фермент.

Теломеразалар әрбір теломералардың G-тізбегін ұзартады. Теломеразалар 450 нуклеотидтерден тұратын теломеразалық  РНҚ байланысқан. Оның ортаңғы  учаскесі 1,5 теломерлік қайталануға  комплиментарлы болады.

Теломеразалар қызметі ─ ол  қысқа, жаңадан ситезделген тізбекті  ұзартпай, ескі аналық

    (матрицалық) ұзын тізбекті ұзартады.

ТЕЛОМЕРАЗА ӘРЕКЕТІНІҢ  ТЕТІКТЕРІ

 

  ДНҚ G-тізбегі

5’    ГГГ ТАГ   Теломеразалы РНҚ

3’ 

    ДНҚ С-тізбегі  АУЦ ЦЦААУГ

элонгация  5’

 

5’        ГГТ ТАГ ГГГ ТАГ

АУЦ ЦЦААУЦ

Транслокация

 

         ГГТ ТАГ ГГТ ТАГ

АУЦ ЦЦААУЦ

 

 

Теломераза құрамында РНҚ-ы бар  жалғыз кері транскриптаза.

Теломеразалық РНҚ

• құрылысы
• ұзындығы бойынша бір-бірінен айқын ерекшеленеді.

Теломеразалық РНҚ-ның арнайы екіншілік-үшіншілік құрылымы болады.

Екіншілік теломерезалық РНҚ  тек қарапайымдыларға тән

Клетканың түрі

 

Теломерлер

 

Теломеразалар

 

Жыныстық

 

Сомалық

 

 

 

РАК

 

15-20

 

Туылғанда 10-12, өскен сайын азаяды 

 

4-6,10-15

 

 

Жоғары

 

Болмайды

 

 

 

80% кездеседі

 

•  Жоғары теломеразалық активтілік адамның жыныс жасушаларында байқалады.

 

• Олардың теломері көптеген ДНҚ қайталанулар мен жасушаның дұрыс көбеюін қаматамасыз ететін ақуыздардан құралған.